Zes middeleeuwse islamitische wetenschappers die met hun werk de geschiedenis veranderden

Het Islamitische Gouden Tijdperk (750 – 1257 na Christus) was een ongekend vruchtbare periode voor de wetenschap. Terwijl Europa in de vroege middeleeuwen worstelde met stilstand, legden geleerden in het Midden-Oosten de basis voor de moderne geneeskunde, wiskunde en techniek. Zonder hun ontdekkingen had onze wereld er vandaag de dag heel anders uitgezien, toch zijn deze wetenschappers nauwelijks bekend in het Westen. Wie waren ze en welke uitvindingen deden ze?

Naast de wetenschap beleefden ook de architectuur, filosofie en kunst een grote bloeiperiode tijdens het Islamitische Gouden Tijdperk. Veel van de islamitische geleerden borduurden voort op de erfenis van de oude Grieken, wiens teksten zij vertaalden en verbeterden. Op hun beurt zouden Europese wetenschappers vanaf de renaissance deze Arabische werken weer als fundament gebruiken voor hun eigen onderzoek.

Aan deze gouden eeuw kwam in de dertiende eeuw een gewelddadig einde. De dreiging van de kruistochten en de allesverwoestende Mongoolse invasies in de islamitische wereld zorgden ervoor dat de wetenschappelijke dominantie verschoof. Toch bleven de meeste ontdekkingen uit deze periode gelukkig bewaard.

Ibn-Sina (Avicenna): De vorst der artsen

Ibn Sina, in het Westen bekend als Avicenna (ca. 980–1037), was een Perzische filosoof en wetenschapper die al op jonge leeftijd een fenomenaal talent toonde. Volgens overleveringen kende hij als kind de volledige Koran uit zijn hoofd en bestudeerde hij de complexe metafysica van Aristoteles. Op zestienjarige leeftijd begon hij aan zijn studie geneeskunde, waarna hij al snel de lijfarts werd van grote politieke en religieuze leiders.

Zijn bekendste werk is de Canon van de Geneeskunde. Dit enorme boekwerk was zo invloedrijk dat het nog honderden jaren na de middeleeuwen diende als de absolute standaard voor de geneeskunde, zelfs aan de universiteiten in Europa. Avicenna beschreef niet alleen talloze ziektes, maar was ook een pionier in de psychologie en de farmacologie. Hij begreep als een van de eersten dat ziektes zich via water en lucht konden verspreiden, een inzicht dat pas eeuwen later in Europa gemeengoed werd.

Ibn al-Haytham (Alhazen): De eerste echte wetenschapper

Abu Ali al-Hasan ibn al-Haytham (Latijn: Alhazen) wordt door historici soms de ‘eerste echte wetenschapper’ genoemd vanwege zijn moderne, experimentele aanpak. Hij werd in 965 geboren in het huidige Irak en kreeg rond het jaar 1010 van de kalief van Egypte de onmogelijke opdracht om de Nijl te temmen met een dam. Toen Alhazen besefte dat het project onmogelijk haalbaar was, vreesde hij voor de doodstraf.
Hij deed alsof hij krankzinnig was en werd elf jaar lang opgesloten.

Deze tijd in gevangenschap bleek echter een zegen voor de wetenschap. In zijn cel schreef hij het zevendelige Boek der Optica. Hij bewees hiermee dat licht niet uit onze ogen komt, maar dat we zien doordat licht een object raakt en in ons oog weerkaatst. Zijn belangrijkste uitvinding was de camera obscura: een donkere kamer waarin licht door een minuscuul gaatje een omgekeerd beeld van de buitenwereld projecteerde. Hiermee legde hij de basis voor de bril, de telescoop, de microscoop en uiteindelijk zelfs de moderne bioscoop.

Al-Chwarizmi (Algoritmi): De grondlegger van de wiskunde

De Perzische wiskundige Al-Chwarizmi (ca. 790–850) werkte begin negende eeuw in het beroemde Huis der Wijsheid in Bagdad. Als je vandaag de dag een zoekopdracht uitvoert of op social media scrolt, doe je dat dankzij hem: de term ‘algoritme’ is namelijk een verbastering van zijn Latijnse naam, Algoritmi.

Hij gebruikte de kennis van de oude Grieken om een volledig nieuwe tak van de wiskunde te ontwikkelen: de algebra. In zijn boek De Theorie van Transformatie en Herstel legde hij uit hoe je met een systematische en logische aanpak lineaire en kwadratische vergelijkingen kunt oplossen. Het woord ‘algebra’ komt dan ook van al-jabr, een term uit de Arabische titel van zijn boek. Daarnaast introduceerde hij het cijfer nul en de Arabische cijfers in de wiskunde. Deze cijfers, samen met zijn algebra-leer, worden tot de dag van vandaag wereldwijd gebruikt.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Al-Battani (Albategnius): De cartograaf van de sterren

Ook op het gebied van astronomie werden in de islamitische wereld enorme sprongen voorwaarts gemaakt. Een van de grootste namen is Mohammed ibn Jābir al-Battānī (Latijn: Albategnius), geboren in 853 in het huidige Turkije. Hij groeide op in een familie van Sabiërs, een religieuze groep die bekendstond om hun diepgaande onderzoek naar de sterren.

Al-Battani werkte het grootste deel van zijn leven in Syrië, waar hij de hemel observeerde met een precisie die destijds ongekend was. Hij berekende dat een zonnejaar exact 365 dagen, 5 uur, 46 minuten en 24 seconden duurt. Hiermee zat hij er slechts 2 minuten en 22 seconden naast. Daarnaast bracht hij honderden sterren nauwkeurig in kaart en berekende hij de schuine stand van de aardas. Dankzij zijn wiskundige formules konden astronomen eeuwen later nog berekenen wanneer zonsverduisteringen zouden plaatsvinden.

Al-Jazari: De ingenieuze uitvinder van robots

In de twaalfde eeuw bewees de Mesopotamische Al-Jazari dat techniek en entertainment hand in hand konden gaan. Hij was een werktuigbouwkundige die vijftig verschillende mechanismen ontwierp die voor de tijd als zowat futuristisch gezien konden worden. Zo vond hij water- en kaarsklokken, hijs- en spoelmachines, een muziekmachine en zelfs een mechanische astronomische klok uit die als de eerste ‘computer’ ooit gezien zou kunnen worden.

Al-Jazari schreef al zijn ontwerpen op in het prachtig geïllustreerde Boek in de Kennis van Trucs van de Constructietechniek. Hij vond cruciale onderdelen uit, zoals de krukas en de nokkenas, die we vandaag de dag nog steeds terugvinden in auto’s en andere machines. Zijn uitvindingen waren de voorlopers van de moderne robotica en mechanica.

Jabir ibn Hayyan (Geber): De pionier van de experimentele chemie

Jabir ibn Hayyan (ca. 721–815), ook wel bekend als Geber, veranderde de alchemie van een mysterieuze kunst in een serieuze wetenschap: de chemie. Als zoon van een apotheker in Irak raakte hij gefascineerd door processen zoals distillatie, kristallisatie en verdamping. Hij benadrukte dat een echte wetenschapper niet alleen moet filosoferen, maar vooral praktisch werk moet verrichten en experimenten moet uitvoeren. 

Geber ontdekte belangrijke chemische stoffen, zoals zwavelzuur en salpeterzuur, en vond de alambiek uit, een toestel dat nog steeds wordt gebruikt om alcohol te distilleren. Omdat hij zijn geavanceerde kennis alleen wilde delen met andere geleerden, schreef hij zijn bevindingen vaak op in een complexe codetaal. Volgens taalkundigen is het Engelse woord voor wartaal, gibberish, direct afgeleid van zijn naam.

Bronnen:

• Iranian Chamber Society, Iranian Personalities: Abu Ali Sinna (Avecenna)
• Jehovah's getuigen, Portretten uit het verleden: Alhazen
• math4all: Al-Khawarizmi
• MacTutor: Abu Abdallah Mohammad ibn Jabir Al-Battani
• Muslim Heritage, Mahmud Asilsoy: Al-Jazari and His Technological Legacy: Foundations of Robotics and Automation
• InfoNu: De vader van scheikunde en alchemie: Jabir

Afbeeldingen:​

• Ala ad-Din Mansur-Shirazi, Public domain, via Wikimedia Commons
• Avicenna-miniatur.jpg, CC0, via Wikimedia Commons
• (Mogelijk) Muhammad Atiyya Al-Ibrashi (1897 –1981), Public domain, via Wikimedia Commons
• المساهم العربي, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
• Onbekende auteur, Public domain, via Wikimedia Commons
• al-Jazari, CC0, via Wikimedia Commons
• Welcome Collection gallery, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons