Waarom staat 'onze' Nederlandse leeuw op een Thais bierflesje?

Stel je voor. Je zit op een Thais strand, kijkt naar de voorbijgangers en neemt af en toe een duik in zee. Je bestelt een biertje, een Singhaatje, en al snel staat er een flesje op tafel. Je blik valt op het etiket. 

Hé, die leeuw komt me bekend voor. Je kijkt nog eens goed en inderdaad: het lijkt op de Nederlandse leeuw. Iets anders van vorm, maar toch opvallend vergelijkbaar. Hoe kan dat? Nederland en Thailand liggen zo’n achtduizend kilometer uit elkaar, niet bepaald een afstand die je zomaar even overbrugt. Waar komt die gelijkenis dan vandaan? Heeft Singha onze leeuw voor commerciële doeleinden gebruikt, of zijn er andere verklaringen voor de overeenkomsten? 

Artikel geschreven door: Eric van Dusseldorp

Leeuwen lijken op elkaar 

De Nederlandse leeuw en de leeuw op het flesje of blikje van Singha lijken opvallend veel op elkaar. Ook de Belgische leeuw vertoont sterke overeenkomsten. 

Zoveel overeenkomsten lijken nauwelijks toevallig. Toch is er ook een belangrijk verschil: de Singha-leeuw staat op vier poten, al is op de afbeelding niet altijd even duidelijk te zien hoe hij zijn poten precies neerzet. De Nederlandse en Belgische leeuwen staan rechtop op hun achterpoten. Toch vallen de overeenkomsten meer op dan de verschillen. Het is verleidelijk om te concluderen dat de leeuwen aan elkaar verwant zijn. Maar hoe zit dat precies? 

Laten we bij het begin beginnen. Net zoals een Nederlandse vorstin ooit zou hebben beweerd dat de Nederlander niet bestaat, bestaat ook de Nederlandse leeuw niet als een uniek symbool. Zo lijkt de Belgische leeuw sterk op de Nederlandse. 

Maar daar blijft het niet bij. Finland, Bulgarije, Schotland, Bohemen/Tsjechië, León (Spanje), Nederland, Noorwegen, Powys (Wales) en Luxemburg hebben ook allemaal een Europese leeuw. 

Een Europese leeuwentraditie 

Er is duidelijk sprake van een Europese traditie waarin de leeuw op wapenschilden in allerlei varianten voorkomt. Het Nederlandse exemplaar onderscheidt zich door het zwaard in de rechterpoot en de pijlen in de linker. De Belgische leeuw mist deze attributen en zou het bij een symbolische twist dus moeten afleggen tegen zijn noorderbuur. 

De Europese traditie van de heraldische leeuw kreeg vanaf de twaalfde en dertiende eeuw steeds duidelijker vorm. Zo trouwde Floris III, graaf van Holland, in 1162 met Ada van Schotland, de zus van de Schotse koning. Haar familie gebruikte de leeuw rampant – een leeuw die rechtop op zijn achterpoten staat – als symbool. Floris introduceerde deze leeuw vermoedelijk als wapenteken in het graafschap Holland. Het dier groeide uit tot een vast symbool van het graafschap en verscheen op allerlei zegels en wapenschilden. 

Ongeveer in dezelfde periode regeerden de Plantagenets over Engeland. Deze dynastie was oorspronkelijk afkomstig uit Frankrijk. De leeuw op hun wapenschild past eveneens in de Europese heraldische traditie van die tijd. Hij staat echter niet rampant, maar loopt op vier poten. Daardoor lijkt hij in houding meer op de leeuw van het Singha-bier dan op de Nederlandse leeuw. Dat maakt de mogelijke verwantschap tussen de Europese en de Singha-leeuw alleen maar interessanter. 

De Thaise leeuw als beeld 

Laten we de reis voortzetten naar Thailand, waar eveneens een traditie van leeuwenafbeeldingen bestaat. Het Singha-logo is namelijk niet zomaar een ontwerp van een marketingafdeling. Het is een gestileerde afbeelding van een Thaise leeuw, zoals die op verschillende plaatsen in het land als gouden beeld te zien is. 

Een mooi voorbeeld is het gouden leeuwenbeeld in een park in Chiang Rai. Hier is sterk te zien dat dit beeld lijkt op de leeuw op de flesjes en blikjes van het bekende biermerk. Ook elders in Thailand komen dergelijke beelden voor. Maar waar komt deze afbeelding vandaan? 

Daarvoor moeten we ver terug in de tijd en buiten Thailand kijken. Rond de achtste eeuw na Christus bestond in Zuid-India de Pallava-dynastie. Daar werd een dergelijke leeuw ook al afgebeeld. Dat is een mogelijke verklaring voor de Thaise leeuw, al bewijzen de gelijkenissen op zichzelf geen rechtstreekse afstamming. 

Ook de nationale vlag van Sri Lanka, het eiland ten zuidoosten van India, is interessant. Daarop staat opnieuw een leeuw met herkenbare kenmerken.  

De leeuw komt uit Iran! 

Dat is allemaal interessant, maar een gemeenschappelijke oorsprong van de Europese leeuw en die van Singha is hiermee nog niet aangetoond. Daarvoor moeten we op zoek naar oudere afbeeldingen met kenmerken van zowel de westerse als de oosterse variant. Mogelijk voert het spoor van de Indiase leeuwentraditie naar een andere streek. 

Wie zoekt naar een van de oudste afbeeldingen van een heraldische leeuw met een geheven rechtervoorpoot, komt uit bij een bronzen riem uit ongeveer de achtste eeuw voor Christus. Het voorwerp is afkomstig uit Urartu, een gebied dat delen van het huidige oosten van Turkije, Armenië en het aangrenzende noordwesten van Iran omvatte. Op een gouden reliëfplaat in het Louvre is een man met een steigerende leeuw afgebeeld, met daarnaast een gespiegelde versie van dezelfde voorstelling. 

De tweede afbeelding is enkele eeuwen jonger en komt eveneens uit Iran, meer bepaald uit het Achaemenidische Rijk. Het gaat om een gouden ornament dat wordt tentoongesteld in het Metropolitan Museum of Art in New York. Het museum beschrijft de voorstelling als twee leeuwen in de houding rampant. De dieren hebben open bekken, zichtbare tongen, gestileerde manen en gespierde lichamen; hun staarten zijn met elkaar verstrengeld. 

Indiase munten 

Ongeveer duizend jaar later, rond 500 na Christus, verschijnen in Zuid-India munten met een vergelijkbare leeuwenafbeelding. Het beeldmotief lijkt de eeuwen te hebben doorstaan. Er zijn geen grote verschillen, behalve dat de leeuw nu in een natuurlijkere houding staat en niet rampant is. Dat maakt een vergelijking met de leeuw op de vlag van Sri Lanka en de beelden in Thailand gemakkelijker. De twee afgebeelde munten vullen elkaar bovendien aan. 

Er gaapt nog altijd een flinke tijdskloof tussen de Iraanse leeuwentraditie en de heraldische leeuwen die vanaf de middeleeuwen in Europa opduiken. Daarom is ook een Byzantijnse leeuwenafbeelding van rond het jaar 1000 relevant. In het Walters Art Museum in Baltimore bevindt zich een marmeren ornament dat wordt aangeduid als Lion Rampant, oftewel een steigerende leeuw. 

Byzantium, later bekend als Constantinopel en tegenwoordig als Istanboel, vormde een belangrijke verbinding tussen Oost en West. Het is denkbaar dat de voorstelling van de steigerende leeuw zich via handelscontacten en religieuze netwerken vanuit het vroegere Iran naar Europa, Zuid-Azië en Zuidoost-Azië heeft verspreid. 

Een sterk merk 

Als je in Thailand een Singha drinkt of in Nederland ‘Hup Holland hup’ meezingt, sta dan eens stil bij de gedachte dat de twee leeuwen misschien meer met elkaar gemeen hebben dan je op het eerste gezicht zou denken. Een ononderbroken afstammingslijn van de achtste eeuw voor Christus tot nu valt niet met zekerheid aan te tonen. Toch zijn de opvallende overeenkomsten moeilijk te negeren. 

Vanuit het oude Nabije Oosten verspreidde de leeuw zich in uiteenlopende vormen over een enorm gebied. Via verschillende culturen en beeldtradities kwam hij uiteindelijk ook terecht in Europa, India, Sri Lanka en Zuidoost-Azië. Soms stond hij fier op twee poten, soms liep hij op vier, maar zijn uitstraling bleef herkenbaar: kracht, macht en koninklijke waardigheid. 

Na bijna drieduizend jaar staat de leeuw nog altijd op etiketten, wapenschilden en vlaggen. ‘Een sterk merk’, zouden marketingdeskundigen tegenwoordig zeggen. En daar is weinig tegen in te brengen.