De Exota-affaire: hoe een exploderende frisdrankfles leidde tot 30 jaar aan rechtszaken

Begin jaren zeventig leidde een uitzending van De Ombudsman tot een van de bekendste mediaschandalen uit de Nederlandse televisiegeschiedenis. Frisdrankmerk Exota werd in verband gebracht met exploderende flessen en de verkoop kelderde. De producent kwam hierdoor in grote financiële problemen en ging uiteindelijk failliet. De affaire bleek echter veel ingewikkelder dan in eerste instantie gedacht. Wat begon met een televisie-uitzending, mondde uit in een juridische strijd die bijna dertig jaar zou duren.

Van bierbrouwer naar marktleider in frisdrank

De oorsprong van het merk ligt in 1923, toen de familie Van Tuijn bierbrouwerij De Kroon overnam. De nieuwe eigenaren besloten het roer om te gooien: in plaats van bier gingen zij zich richten op limonadegazeuse. Deze zoete, koolzuurhoudende frisdrank bleek niet alleen bij volwassenen aan te slaan, maar werd vooral een grote hit onder kinderen. Het zou de geboorte markeren van het merk dat later bekend werd als Exota.

Na de Tweede Wereldoorlog, vanaf 1948, werd Exota ook verkocht in gezinsflessen van 75 centiliter met de klassieke beugelsluiting. Dat bleek een belangrijke ontwikkeling voor het bedrijf. In de jaren vijftig groeide Exota uit tot marktleider op het gebied van limonadegazeuses in Nederland. Het merk was niet meer weg te denken uit Nederlandse huishoudens en winkels. Mensen die destijds opgroeiden, herkennen allemaal de kleurrijke flessen uit de koel- of voorraadkast.

In de jaren zestig kreeg Exota echter steeds meer concurrentie. Vooral cola- en limoenlimonades werden populairder. De belangstelling voor traditionele limonadegazeuses nam af en het bedrijf kwam financieel onder druk te staan. Toch zou het échte doodvonnis nog moeten komen.

De VARA en De Ombudsman

In 1969 verscheen bij de VARA een nieuw televisieprogramma: De Ombudsman. Het programma richtte zich op consumenten en mensen die naar eigen zeggen door bedrijven of de overheid onrechtvaardig waren behandeld. De latere minister van Volkshuisvesting namens de PvdA, Marcel van Dam, werd een van de bekendste presentatoren van Nederland door het programma.

Bij de redactie kwamen klachten binnen over frisdrankflessen die uit elkaar sprongen. Door de koolzuurdruk kon in glazen flessen een gevaarlijke situatie ontstaan. Verschillende mensen zouden door rondvliegende scherven van deze glasgranaten gewond zijn geraakt.

Op 30 oktober 1970 besteedde De Ombudsman aandacht aan de kwestie. C.J. Kievit, secretaris van de Algemene Nederlandse Bond van Bierhandelaren en Mineraalwaterfabrikanten, verklaarde in de uitzending dat de frisdrankfabrikanten een collectieve verzekering zouden afsluiten voor dergelijke ongevallen. Daarmee leek de kwestie opgelost. Dat bleek niet het geval. Exota

Op 11 december 1970 kwam Van Dam opnieuw op de kwestie terug. Er bleken meer slachtoffers te zijn dan eerst werd gedacht. Ook waren de fabrikanten volgens het programma minder bereid om slachtoffers tegemoet te komen dan eerder was voorgesteld. Een van de slachtoffers was een vijfjarige jongen die door een exploderende Exota-fles een oog verloor. Daarbij bekende het bedrijf geen schuld, aangezien zij vonden dat de bewijslast bij de ouders van het jongetje lag. Het incident gebeurde namelijk in 1966, 4 jaar voor de uitzending. Hoe kon je dus uitsluiten dat het aan de fles lag en niet aan de ouders?

Van Dam riep kijkers op hun ervaringen met exploderende frisdrankflessen te delen, met name over flessen van Exota. Daarmee wilde het programma meer inzicht krijgen in de omvang van het probleem.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

De dolksteek

De oproep leverde meer dan driehonderd reacties op. Op 8 januari 1971 besteedde De Ombudsman opnieuw aandacht aan de kwestie. Van Dam las in de uitzending passages voor uit brieven van kijkers. Na verschillende passages over Exota werd telkens een filmpje van een exploderende fles getoond. Van Dam gaf aan dat dit niet alleen bij Exota voorkwam. Bij veel meer andere merken met een soortgelijke fles kon het misgaan, alleen werd Exota expliciet aangepakt. Door de montage kon bij kijkers gemakkelijk de indruk ontstaan dat juist Exota-flessen bijzonder gevaarlijk waren. Dat bleek voor het merk desastreus.

De fles die in het filmpje explodeerde, was ook helemaal geen Exota-fles. Het ging om een sherryfles die door middel van een kogel uiteen werd geschoten. De uitzending zorgde ervoor dat Exota sterk met ontploffende flessen werd geassocieerd. Hoewel dit slechts bij een klein deel van de Exotaflessen gebeurde, stond het merk bekend als de producent van glasgranaten. De verkoop van het merk kelderde en in januari 1971 lag de omzet 57% lager dan in dezelfde maand van het jaar daarvoor.

De financiële problemen van het bedrijf waren daarmee echter niet uitsluitend het gevolg van de uitzending. Exota had al te maken met toenemende concurrentie en een teruglopende belangstelling voor limonadegazeuses. De affaire gaf het bedrijf wel een zeer zware extra klap. In 1972 gingen Van Tuijn's Limonadefabrieken failliet. Kort daarvoor was het bedrijf overgenomen door zakenman J.K. Leutscher, die daarmee ook aanspraak maakte op de lopende schadeclaim tegen de VARA.

Dertig jaar in de rechtbank

De juridische strijd begon al kort na de laatste uitzending in februari 1971. De rechter oordeelde dat de VARA en Van Dam de grenzen van zorgvuldigheid hebben overschreden en onrechtmatig hebben gehandeld. De VARA moest rectificeren en er werd een schadevergoeding in het vooruitzicht gesteld.

Daarmee was de zaak echter nog lang niet voorbij. Nadat Leutscher het bedrijf had overgenomen, ontstond een nieuw conflict: wie had eigenlijk recht op de schadevergoeding? Leutscher stelde dat hij de rechten op de claim had verkregen bij de overname van het bedrijf. De familie Van Tuijn betwistte dat en vond dat de schadevergoeding haar toekwam.

De procedure sleepte zich jarenlang voort. De zaak groeide uit tot een uitzonderlijk ingewikkeld juridisch dossier met een groot aantal procedures en uitspraken. In 1990 eiste Leutscher uiteindelijk twintig miljoen gulden van de VARA. Er werd zelfs tijdelijk beslag gelegd op gebouwen van de VARA en op het huis van Marcel van Dam. Die beslaglegging werd echter snel opgeheven. Exota

In 1996 kwam het gerechtshof Amsterdam tot de verlossende uitspraak. De VARA werd verantwoordelijk gehouden voor een deel van de schade die het bedrijf door de affaire had geleden. De schade werd vastgesteld op ongeveer 2,2 miljoen gulden, Door de opgelopen wettelijke rente tikte de eindnota uiteindelijk de 7,7 miljoen aan. Wie die miljoeneninjectie daadwerkelijk op zijn rekening zou krijgen, bleef echter nog jarenlang een open vraag.

Het mysterie achter de familie Van Dam

Tijdens de jarenlange juridische strijd kwam ook een opmerkelijk verhaal naar buiten. In 1997 berichtte De Telegraaf dat er mogelijk sprake was geweest van belangenverstrengeling. Volgens de krant was Anton van Dam, een oudere broer van Marcel van Dam, directeur geweest van frisdrankproducent Vrumona, een concurrent van Exota.

De suggestie was duidelijk: Marcel van Dam zou Exota bewust proberen te beschadigen om een concurrent van zijn familie uit te schakelen. Er zat echter een belangrijk probleem in deze redenering, dat de Telegraaf is ‘vergeten’ te vermelden. Anton van Dam was namelijk al in 1956 overleden, veertien jaar voordat de Exota-affaire begon. De familie Van Dam was ten tijde van de affaire helemaal niet meer financieel betrokken bij Vrumona. Exota

Ondanks dat de beschuldiging dus ontkracht werd, bleef het een van de hardnekkigste mythes rond de Exota-affaire

De Hoge Raad trekt de eindstreep

Op 26 juni 1998 kwam er na bijna dertig jaar definitief een einde aan de juridische strijd. De Hoge Raad bekrachtigde het oordeel dat de VARA aansprakelijk was en kende de schadevergoeding van 7,7 miljoen gulden uiteindelijk toe aan de familie Van Tuijn. Het gezin van het vijfjarige jongetje dat in 1966 een oog verloor door een exploderende fles, hoefde overigens niet zo lang op de afwikkeling te wachten: zij ontvingen al in 1982 een schadevergoeding.

De poging in 2015 om de iconische beugelflessen van Exota een nieuw leven in te blazen liep op niets uit. De frisdrank verdween al snel weer geruisloos uit de schappen.

Daarmee blijft Exota in het collectieve geheugen vooral wat het door die ene uitzending werd: het frisdrankmerk dat ten onder ging aan ontploffende flessen en een van de langstlopende mediaprocessen uit de Nederlandse geschiedenis.