De Piratencode: de gedragswetten waar zelfs de ruigste zeerovers zich aan hielden

Het leven van Caraïbische piraten werd gekenmerkt door de belofte van eindeloze vrijheid en avontuur. Toch kon zelfs deze vogelvrije groep, die berucht stond om haar felle verzet tegen gevestigde machtssystemen, niet zonder enige vorm van orde. Bemanningen stelden daarom hun eigen gedragswetten op om hun schepen varende te houden en de samenwerking, discipline en veiligheid aan boord te waarborgen. Deze gedragswetten worden gezamenlijk aangeduid onder de befaamde term de piratencode. 

In de Pirates of the Caribbean-films worden kapitein Jack Sparrow en zijn ruige filmmaten geregeld zowel gematst als gehinderd door de piratencode. De filmreeks presenteert de code als een universele leidraad die door iedere piraat wereldwijd wordt erkend. In werkelijkheid bestond er ten tijde van de Gouden Eeuw van de Piraterij geen dergelijke overkoepelende code. Caraïbische piraten legden doorgaans alleen verantwoording af aan de wetten die zij gezamenlijk voor hun eigen schip hadden opgesteld. Jack Sparrows bekende bluf om "Parlay!" te roepen, zou bij echte piraten uit de late zeventiende en vroege achttiende eeuw dan ook lang niet altijd hebben gewerkt. 

Een bijzondere democratie onder de zwarte vlag 

Voordat een piratenschip uitvoer, stelden de bemanningsleden gezamenlijk een gedragscode genaamd de Articles of Agreement op. Dit was een document waarin al de wetten van het schip stonden genoteerd. Iedere piraat moest deze ondertekenen en hierna een eed van trouw afleggen om officieel toe te treden tot de bemanning. De eed werd vaak gezworen op de Bijbel, maar soms ook op andere voorwerpen als pistolen, zwaarden, schedels of zelfs een kanon.  

De belangrijkste overeenkomst bij het opstellen van de code was het aanwijzen van een kapitein en hogere officieren. De kapitein ontving de volledige leiding over het schip en daarbij, samen met de hogere officieren, het merendeel van de geplunderde buit. Hij moest hierbij echter loodzware verantwoordelijkheden dragen. Het was aan hem om doelwitten te kiezen, de autoriteiten te ontwijken en de juiste strijdtactieken te bepalen. Tijdens een zeeslag was er immers geen tijd voor een democratische stemronde. Maar die absolute macht was tijdelijk: zodra de bemanning merkte dat een kapitein onbekwaam, laf of onbetrouwbaar was, werd hij na een stemming net zo snel weer uit zijn functie ontheven. 

De bemanning onder de zwarte vlag bestond uit een uiterst diverse groep: van ontsnapte slaven en krijgsgevangenen tot fortuinzoekers die puur uit waren op rijkdom en avontuur. Alhoewel discriminatie tot zekere mate nog steeds bestond op piratenschepen, bevatten de meeste Articles of Agreement, voor zover bekend, geen expliciet discriminerende regels. De gedragscode was er niet voor de bevordering van eensgezindheid en onderlinge moraal, maar om het schip drijvende te houden. Zodoende waren de regels nadrukkelijk gericht op ongewenst gedrag en strafbare daden in plaats van op de persoon zelf en garandeerden ze ieder bemanningslid een gelijke stem bij besluitrondes. Hoewel het er aan boord van piratenschepen soms ruig aan toe kon gaan, beschouwen historici deze schepen dankzij hun gedragscodes toch als democratischer dan marineschepen uit dezelfde tijd. 

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Simpele regels, harde straffen 

Het is onbekend wanneer de eerste set piratencodes geschreven is, maar vermoed wordt dat de eerste afkomstig zijn uit de late zeventiende eeuw, ofwel het begin van de Gouden Eeuw van de Piraterij. Er zijn in totaal slechts negen vrijwel complete piratencodes bewaard gebleven. Veel bemanningen verbrandden namelijk hun code zodra de autoriteiten hen gevangen namen, zodat die niet als bewijs in een rechtszaak kon worden gebruikt. Historici zijn desondanks zeker dat een overwegend merendeel van alle piratenschepen hun eigen Articles of Agreement volgden.  

Naast regels om gelijkheid en een eerlijke buitverdeling te garanderen, besloegen codes ook regels om onderlinge conflicten te vermijden en de veiligheid aan boord te behouden. Hoewel piraten er hun levenswerk van maakten om anderen te bestelen, was onderling stelen aan boord de ultieme doodzonde. Wie een medepiraat bestal, werd direct gekield of achtergelaten op een onbewoond eiland. Ook dingen zoals overmatig drinken, of roken naast buskruit waren ten strengste verboden. 

Een van de negen volledig intact gebleven piratencodes is die van kapitein John Philips, die hij in 1724 samen met zijn bemanning opstelde. Deze code kan gezien worden als een representatief voorbeeld van de geschreven regels en afspraken die golden onder piratenbemanningen. 

De Artikelen van kapitein John Philips en de bemanning van The Revenge:

I. Ieder Man zal de burgerlijke bevelen gehoorzamen; de Kapitein zal anderhalve volle Aandeel ontvangen van alle Prijzen; de Meester, Timmerman, Bootsman en Kanonnier zullen elk een Aandeel en een kwart ontvangen. 

II. Indien eenig Man tracht te vluchten, of eenig Geheim voor de Compagnie achterhoudt, zal hij worden achtergelaten op een onbewoond eiland, met één Fles Buskruit, één Fles Water, één klein Wapen, en Kogels. 

III. Indien eenig Man iets van de Compagnie steelt, of gokt om de waarde van een Piece of Eight, zal hij worden achtergelaten op een eiland of doodgeschoten. 

IV. Indien wij te eeniger tijd een andere Marooner ontmoeten en eenig Man hem laat toetreden en zijn Artikelen doet ondertekenen zonder de toestemming der Compagnie, zal hij zoodanige straf ondergaan als de Kapitein en de Compagnie passend achten. 

V. Dat Man die een ander slaat terwijl deze Artikelen van kracht zijn, zal de Wet van Mozes ontvangen (te weten, 40 slagen min één) op den bloten Rug. 

VI. Dat Man die zijn Wapens afvuurt zonder noodzaak, of Tabak rookt in het Ruim zonder een Kap op zijn Pijp, of een brandende Kaars draagt zonder Lantaarn, zal dezelfde Straf ondergaan als in het voorgaande Artikel. 

VII. Dat Man die zijn Wapens niet schoon houdt, gereed voor een Gevecht, of zijn Werk verwaarloost, zal worden uitgesloten van zijn Aandeel, en zal zoodanige andere Straf ondergaan als de Kapitein en de Compagnie passend achten. 

VIII. Indien eenig Man een Gewricht verliest in tijd van een Gevecht, zal hij 400 Pieces of Eight ontvangen; indien een Lid, 800. 

IX. Indien men te eeniger tijd een deugdzame Vrouw ontmoet, dat Man die haar zonder haar toestemming aanraakt, zal terstond met den Dood worden gestraft. 

Bronnen:

• Charles Johnson: A General History of the Robberies and Murders of the most notorious Pyrates
• University of Exeter, Edward Theophilus Fox: ‘Piratical Schemes and Contracts’: Pirate Articles and their Society, 1660-1730
• David Cordingly: Under the Black Flag: The Romance and the Reality of Life Among the Pirates

Afbeeldingen:

• Cards were manufactured by Pac-Kups Inc for the Dixie Cup Company of Easton, PA, Public domain, via Wikimedia Commons
• Howard Pyle, Public domain, via Wikimedia Commons
• Howard Pyle, Public domain, via Wikimedia Commons