De Suriname Tijdmachine maakt koloniale geschiedenis tot in de kleinste details toegankelijk

Over de ingrijpende koloniale geschiedenis van Suriname wordt steeds meer bekend, maar de menselijke verhalen achter de droge data bleven lang onzichtbaar. Hoewel archieven vol staan met namen, plaatsen en transacties, is het leggen van specifieke verbanden vaak monnikenwerk. Bij het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis is een bijzonder project gestart om dit proces te vergemakkelijken: de Suriname Tijdmachine.

De Suriname Tijdmachine is een publieke onderzoekstool waarmee gebruikers op een interactieve kaart historische data aan elkaar kunnen verbinden. Hierdoor komt de geschiedenis tot in de kleinste details volledig in beeld. Denk aan de oudst bekende portretfoto uit Suriname met daarop Johannes Ellis en Maria Louisa de Hart: plantage-eigenaren die zelf ooit in slavernij leefden. Door verschillende digitale documenten te combineren, kun je niet alleen achterhalen waar ze woonden, hoeveel kinderen ze hadden en hoeveel tot slaaf gemaakten er op hun erf leefden... Zo wordt een gewichtige geschiedenis tastbaarder gemaakt voor een breed publiek.

Caraïbische wortels ontrafelen

Volgens projectleider en onderzoeker van de Suriname Tijdmachine, Thunnis van Oort, borduurt het initiatief voort op een eerder project genaamd de Historische Database van Suriname en de Cariben. “Als je Nederlandse voorouders hebt, zijn die vaak al met een paar muisklikken te vinden. Voorouders uit het Caraïbische gebied zijn echter veel lastiger te vinden.” Mensen met Nederlandse voorouders kunnen al in hun eigen geschiedenis duiken met tijdmachineprojecten gericht op Nederlandse steden, zoals de Amsterdam- of Gouda Tijdmachine. Binnenkort kunnen mensen met een herkomst uit het Caraïbische gebied dat ook doen met de Suriname Tijdmachine. Het project werkt samen met onder andere de nationale archieven van Suriname en Nederland, de Stichting voor Surinaamse Genealogie en de Radboud Universiteit.

In het project worden de Surinaamse slavenregisters en registers van de burgerlijke stand gekoppeld aan andere bronnen uit die tijd, die ervoor zorgen dat ook mensen met een Surinaamse of Nederlands-Antilliaanse etniciteit hun familiewortels makkelijk kunnen traceren. “Vanaf het moment dat de slavernij was afgeschaft, werden mensen geregistreerd als vrije mensen in de burgerlijke stand. Als we namen uit de slavenregisters verbinden met die van de burgerlijke stand, kunnen we de levenslopen van mensen nagaan.”

Een beladen geschiedenis in beeld brengen

Het project maakt gebruik van geïnteresseerde vrijwilligers die mee willen helpen de vele documenten te ordenen en verbinden. “We hebben laatst nog een publieksevenement georganiseerd dat veel deelnemers trok. Dit was een ‘mapathon’ waarbij we in groepsverband met (burger)wetenschappers en erfgoedprofessionals de informatie van historische kaarten van Suriname digitaal vastleggen en toegankelijk maken”, vertelt Van Oort.

Wat de Suriname Tijdmachine onderscheidt van de tijdmachines van Amsterdam of Gouda, is vooral de schokkende inhoud waarmee gewerkt wordt. “Omdat we voor deze tijdmachine ons baseren op het Surinaamse koloniale archief, ligt het werk van nature veel gevoeliger dan bij de andere Nederlandse tijdmachines. Het is tenslotte een geschiedenis vol pijnlijke informatie”, aldus Van Oort. De uitdaging ligt volgens hem vooral bij het vinden van de meest gepaste manier om de data te structureren en te presenteren in het datamodel van Suriname Tijdmachine. Van Oort: “Aan de ene kant willen we brongetrouw blijven en het archief weergeven zoals het oorspronkelijk was gestructureerd, aan de andere kant moeten we ook expliciet zijn dat het archief een machtsinstrument was van de koloniale overheid. Zonder de herkomst uit te wissen, willen we de informatie uit het archief hermodelleren, zodat bijvoorbeeld mensen in slavernij niet worden weergegeven als bezit, zoals in het archief, maar als mensen zoals jij en ik, van wie we de levensloop willen kunnen reconstrueren. Hoe we dit doen, willen we niet zelf bepalen als wetenschappers, maar dit soort keuzes moeten gebeuren in overleg met de gemeenschappen in kwestie.”

Op dit moment is Van Oort samen met Nijmeegse collega’s bezig met een onderzoek naar de ontwikkeling van geletterdheid in Suriname. “De documenten van de burgerlijke stand bestaan voornamelijk uit geboorte-, huwelijks- of overlijdensakten. Dat zijn van die zeldzame documenten waarin je handgeschreven teksten tegenkomt van gewone mensen, omdat aangevers van geboorte of sterfte en huwelijkspartners en getuigen hun handtekening moesten zetten. Een heel directe bron dus om erachter te komen wie er wel en niet kon schrijven en hoe de geletterdheid zich heeft ontwikkeld in de loop der tijd. Ondanks het feit dat de leerplicht veel eerder werd ingevoerd dan in Nederland, bleef de geletterdheid relatief laag onder de Surinaamse bevolking in de tweede helft van de 19e eeuw, vooral buiten Paramaribo.” 

Toekomstplannen

Als het aan Van Oort ligt, zal het werk van de Suriname Tijdmachine nog lang door blijven gaan. “We kunnen zowat eindeloos nieuwe informatie blijven toevoegen. We zijn nu gestart met het koloniale archief, maar dat zwijgt grotendeels over de inheemse bevolking en marrons, dus we willen ons in de toekomst vooral richten op de stemmen die momenteel nog ontbreken. Stap 1 is daarom om al de informatie die al digitaal beschikbaar is, volledig toegankelijk te maken en stap 2 wordt om die resterende grote gaten te vullen”, vertelt Van Oort.

Bronnen:

• Huygens Instituut: Suriname Tijdmachine
• Thunnis van Oort, Huygens Instituut

Afbeeldingen:

• Collectie Wereldmuseum (v/h Tropenmuseum), part of the National Museum of World Cultures, via Wikimedia Commons
• Rijksmuseum, Publiek Domein, via Wikimedia Commons
• Afbeelding mapathon ontvangen via Thunnis van Oort, Huygens Instituut