Maschinenmensch Metropolis

Metropolis: de honderd jaar oude Duitse film die het jaar 2026 voorspelde

Thijmen Oort

In 1927 werd met de film Metropolis van de Duitse regisseur Fritz Lang de basis gelegd voor sciencefictionfilms. De film speelt zich af in de verre toekomst van het jaar 2026 in de fictieve stad Metropolis. Metropolis is een stad gekenmerkt door grote machines, zelfdenkende robots en grote sociale ongelijkheid. Langs film bleek achteraf enorm invloedrijk, al was dat soms ook op manieren die Lang zelf liever niet had gezien. Hoe kwam dit, en in hoeverre klopte zijn visie op ons huidige jaar 2026?

Bakermat voor het genre

In de jaren ’20 was de filmstroming van het Duits expressionisme op een hoogtepunt. Stille films als Nosferatu en Das Cabinet des Dr. Caligari verwonderden het filmpubliek door hun asymmetrische decors, sterk licht-donkercontrast en surrealistische symboliek. Hetzelfde decennium financierde de Duitse productiemaatschappij UFA de duurste expressionistische film van de jaren ’20: Metropolis. De productie kostte destijds vijf miljoen mark (vandaag de dag ruim 19 miljoen euro). Hoewel de film goed werd ontvangen door het publiek, was het in de bioscopen aanvankelijk geen commercieel succes. De enorme investering bracht de studio zelfs op de rand van de afgrond.

Metropolis poster

De originele versie van Metropolis, die maar liefst 3,5 uur duurde, is in de loop der jaren grotendeels verloren gegaan. Voor de Amerikaanse markt werd er flink in de film gesneden; tot wel tachtig minuten aan controversiële scènes werden weggeknipt uit de film. In 2008 werd in Argentinië een kopie gevonden van de grotendeels intacte originele versie van de film. Vanwege de enorme cultuurhistorische waarde werd de film in 2001 als eerste sciencefictionspeelfilm ooit opgenomen in het Memory of the World-register van UNESCO. Vandaag de dag is de invloed van Lang nog steeds zichtbaar in ‘sci-fi'-klassiekers als Star Wars, Blade Runner en The Matrix. De grotendeels volledige film is tegenwoordig gratis te bekijken op YouTube.

Afbeelding van het jaar 2026 of 1926?

Lang wilde met Metropolis niet zozeer een accurate voorspelling van het jaar 2026 maken; hij gebruikte de futuristische setting eerder om de maatschappelijke spanningen van zijn eigen tijd te reflecteren en te bekritiseren. De jaren ’20 waren voor het Duitse volk een turbulente periode. MetropolisGedurende het interbellum was er een grote kloof tussen arm en rijk en speelde er grote ideologische verdeeldheid onder de bevolking.

In Metropolis wordt deze verdeeldheid sterk uitgebreid; de stad wordt geregeerd door een alleenheerser die een groep rijken leidt (in de film ‘denkers’ genoemd) die genieten van het werk van de arbeidersklasse. De arbeiders moeten strikte werkschema’s volgen en leven volledig afgezonderd van de ‘denkers’. De rijken en armen zijn letterlijk verticaal van elkaar gescheiden: de elite leeft bovenaan in de torenhoge wolkenkrabbers, terwijl ze ‘neerkijken’ op de ‘tweederangs’ mensen die voor hen beneden werken. Uiteindelijk komen de arbeiders in opstand voor hun rechten en vervalt de stad in chaos. Vanwege dit thema van klassenstrijd werd de film destijds door critici vaak als communistisch bestempeld.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Mens vs. machine

De film zit vol religieuze symboliek. Zo wordt de imposante toren van de dictatoriale burgemeester de ‘Nieuwe Toren van Babel’ genoemd en kan de elite tot rust komen in een afgezonderd park dat sterk doet denken aan de Tuin van Eden. Hoofdpersoon Freder krijgt aan het begin van het verhaal een visioen waarin hij ziet dat de ‘hart-machine’ (de motor van de stad) verandert in de tempel van Moloch, een Bijbelse afgod. De machine wordt gepresenteerd als een monster dat de werkers letterlijk verslindt.

Maschinenmensch Metropolis

De futuristische technologie van Lang reflecteerde eveneens maatschappelijke zorgen. Zo neemt in de film een robot genaamd de ‘Maschinenmensch’ een hyperrealistische gedaante aan van een verleidelijke vrouw die de arbeidersklasse opzet om in opstand te komen en chaos te veroorzaken. In Duitsland speelde ten tijde van het interbellum onder een groot deel van de bevolking een angst voor de gevolgen van vrouwenemancipatie en de toenemende maatschappelijke rol van technologie.

De rebellerende arbeiders van Metropolis plaatsen hun geloof in het traditionele christendom en bidden voor de komst van de ‘Bemiddelaar’, een messiasachtig figuur die hen van de tirannie zal bevrijden. Dit verlangen naar een sterke leider die alle problemen zou oplossen, bleek achteraf een pijnlijke voorbode van de werkelijkheid. De politieke chaos in de Weimarrepubliek zorgde ervoor dat veel Duitsers hun vertrouwen stelden in één sterk individu, wat de weg vrijmaakte voor de opkomst van Adolf Hitler.

Langs angst

Een groot bewonderaar van de Duitse sciencefictionfilm was, mogelijk om deze laatste reden, welgeteld Adolf Hitler. De fictieve stad Metropolis diende voor hem als een blauwdruk van zijn ideale Duitsland. Joseph Goebbels bood Lang zelfs persoonlijk een baan aan als hoofd van de Duitse filmindustrie, maar de half-Joodse Lang moest niets hebben van de nazi-ideologie. In zijn latere film Das Testament des Dr. Mabuse (1933) uitte hij zelfs felle, indirecte kritiek op nationaalsocialistische standpunten.

Fritz Lang

Toen datzelfde jaar de nazi’s aan de macht kwamen, werd Lang gedwongen Duitsland te ontvluchten. Naar verluidt had hij niet eens genoeg tijd om geld op te nemen bij de bank en kon hij nog maar net een treinkaartje richting Parijs kopen met het geld dat hij op zak had. De vlucht betekende ook het einde van zijn huwelijk. Zijn vrouw en vaste scenariste, Thea von Harbou, was de NSDAP wel goedgezind. Zij bleef achter in Duitsland en bleef daar gedurende de oorlogsjaren werken als regisseur en scenarist.

Lang zette zijn carrière voort in de Verenigde Staten, maar de overgang naar Hollywood verliep moeizaam. De Amerikaanse filmindustrie schonk hem aanzienlijk minder creatieve vrijheid dan hij in Berlijn gewend was. Langs Amerikaanse films waren daarom opvallend minder ambitieus en een stuk pessimistischer van toon dan zijn eerdere werk. In de jaren ‘50 keerde hij uiteindelijk terug naar Duitsland, waar hij de laatste films van zijn carrière maakte. Lang keerde later terug naar Los Angeles, waar hij in 1976 overleed op 85-jarige leeftijd.

Hedendaagse parallellen

Hoewel het niet Langs bedoeling was om een feitelijke voorspelling te doen, bleek zijn visie op het jaar 2026 behoorlijk actueel. Honderd jaar na de première van Metropolis zijn een aantal thema's uit de film huiveringwekkend herkenbaar geworden, zowel op technologisch als op maatschappelijk vlak.

Zo ziet de kijker in de film hoe personages live via beelden met elkaar bellen; een concept dat in 1927 nog pure fantasie was, maar tegenwoordig een standaard belfunctie is. Ook vindt in Langs film een wetenschapper een zelfnadenkende robot uit die moeilijk te onderscheiden is van een echt persoon. Hedendaagse AI-technologie is al op een punt gekomen dat men er langer voor moet zitten om te kunnen concluderen of iets mens- of machinegemaakt is. Er zijn tegenwoordig zelfs mensen met een AI-liefdespartner; in de film verwart hoofdpersoon Freder de kunstmatige ‘Maschinenmensch’ ook met de vrouw op wie hij verliefd is.

Ook de sociaal-maatschappelijke kloof tussen arm en rijk is in 2026 een pijnlijk herkenbaar thema. Hoewel er in de westerse wereld geen sprake is van de letterlijke slavenarbeid die Metropolis toont, is de huidige economische ongelijkheid wereldwijd enorm. Onderzoek toont aan dat de rijkste mensen de afgelopen jaren alleen maar rijker zijn geworden, terwijl de koopkracht van de laagste inkomens onder druk staat. Daarnaast is er een zorgwekkende toename te zien in de roep om autoritair leiderschap, wat doet denken aan het strakke regime in de fictieve stad.

Een waarschuwing; niet een droom

Fritz Langs toekomstvisie moet niet worden verward met een droombeeld. Hij maakte de film Metropolis niet om de kijker te laten verwonderen, maar om hem te waarschuwen. MetropolisDe fictieve stad Metropolis hoort als een dystopie te worden beschouwd, niet als een utopie. Het is dan ook logisch dat Lang zich niet kon vinden in de idealen van uitgerekend een van zijn grootste fans, Adolf Hitler. Tijdens zijn heerschappij in Duitsland verbood Hitler een groot aantal kunstvormen, maar ironisch genoeg keek hij voorbij de kritische boodschap van een van de scherpste films over zijn ideologie en zag hij alleen de esthetische schoonheid ervan.

Het sciencefictiongenre dient niet als een voorspelling, maar als een weerspiegeling. Dat een Duitse regisseur honderd jaar geleden zo’n treffend beeld van het jaar 2026 wist neer te zetten, zegt dan ook minder over zijn voorspellende gave en meer over de hardnekkige koers die de menselijke maatschappij telkens weer lijkt te varen.

Bronnen:

Afbeeldingen:

Ook interessant: 

Ideologieën: 

Landen: 

Personen: 

Tijdperken: 

Ontdek Archeologie Magazine

Ga mee op ontdekkingstocht naar archeologische vindplaatsen in binnen- en buitenland!

Meer informatie
Het beste van IsGeschiedenis in je inbox?

Meld je nu aan voor onze nieuwsbrief. 

AANMELDEN