Soldaat van Oranje was betrokken bij voorbereiden staatsgreep

Na zestien jaar valt definitief het doek voor de musical Soldaat van Oranje. Ruim 3,5 miljoen mensen zagen de heroïsche strijd van Erik Hazelhoff Roelfzema tegen de Duitse bezetter. Maar terwijl de musical stopt bij de bevrijding, begon voor de echte Hazelhoff Roelfzema na 1945 een misschien wel nóg belangrijker hoofdstuk. Geen strijd tegen nazi’s, maar een complot tegen de Nederlandse regering.

De 'Soldaat' keert zich tegen Den Haag

In de musical is Erik de onbaatzuchtige held, maar in de jaren na de oorlog was hij een gefrustreerd man. De reden? De dekolonisatie van Nederlands-Indië. Voor patriotten als Hazelhoff Roelfzema en oud-premier Pieter Sjoerds Gerbrandy was het Akkoord van Linggadjati (1947), waarin Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië deels erkende, een onvergeeflijke knieval voor Soekarno.

Waar Gerbrandy in de wandelgangen van Den Haag zijn onvrede spuide, werd Hazelhoff Roelfzema de man van de actie. Hij fungeerde als de cruciale schakel in wat de geschiedenis in zou gaan als het 'Gerbrandy-complot': een poging tot een staatsgreep om het kabinet-Beel af te zetten.

Codenaam 'Gerrit' en een dodelijke lijst

Uit onderzoek van biograaf Sytze van der Zee blijkt hoe ver de plannen gingen. Op 24 april 1947 had het moeten gebeuren. Een groep oud-verzetsstrijders stond klaar om de ministers aan te houden en gevangen te zetten. Er was zelfs een plan om PvdA-voorzitter Koos Vorrink te liquideren om de machtsovername te forceren.

Hazelhoff Roelfzema speelde hierin een gedurfde dubbelrol. Hij vloog speciaal vanuit Londen naar Nederland om de plannen te coördineren. Zijn belangrijkste taak? Koningin Wilhelmina aan boord krijgen. Via haar vertrouweling François van 't Sant probeerde hij de koningin te overtuigen dat een coup de enige manier was om het koninkrijk te redden. Hij vreesde dat zonder ingrijpen een burgeroorlog zou uitbreken.
In de geheime correspondentie kreeg de vroom-gereformeerde Gerbrandy de sportieve schuilnaam 'Gerrit'. Hij zou na de coup de leiding krijgen over een nieuw, autoritair bewind.

Dagdromerij of bittere ernst?

Niet alle historici zijn het eens over hoe dicht Nederland bij een staatsgreep was. Cees Fasseur, de biograaf van Gerbrandy, noemde de plannen later vooral "dagdromerij". Volgens hem werd er veel gepraat in achterkamertjes en bij de haard, maar ontbrak het aan de militaire slagkracht om het echt door te zetten. Bovendien maakte koningin Wilhelmina duidelijk dat zij haar ministers niet zou laten vallen.

Toch was de dreiging reëel genoeg om het plan op het laatste moment af te blazen. Een tip van een politieman zorgde ervoor dat de samenzweerders wisten dat de inlichtingendienst hen op het spoor was. Gerbrandy ontving de mannen die de aanslag op Vorrink moesten plegen persoonlijk op zijn kantoor om hen te vertellen dat het voorbij was. Zijn legendarische afscheid: "Het Vaderland zal u dankbaar zijn."

De mens achter de musical

Nu de musical stopt, blijft het beeld van de vliegende verzetsheld in de Dakota staan. Maar de geschiedenis van het Gerbrandy-complot laat zien dat de echte Erik Hazelhoff Roelfzema een complexer figuur was. Hij was een man die zo ver voor zijn land en zijn koloniale idealen wilde gaan, dat hij bereid was de democratie omver te werpen om het in zijn ogen te beschermen. Een verhaal dat misschien minder geschikt is voor een musical, maar onmisbaar is voor wie de echte Soldaat van Oranje wil begrijpen.