De geschiedenis van communisme in Oost-Groningen

Een negen meter hoog standbeeld van Vladimir Lenin in Groningen: het plan van een groep mensen in gemeente Oldambt veroorzaakte in september 2026 flink wat opschudding. Het beeld zou onderdeel worden van een erfgoedcentrum over de geschiedenis van het communisme in Oost-Groningen. Dat was geen toevallige locatie; deze ideologie heeft in Groningen namelijk een lange geschiedenis. In de jaren vijftig was de communistische invloed zelfs zo groot dat het Rijk ingreep nadat de CPN een meerderheid in de gemeenteraad van Finsterwolde had behaald.

De gemeente vreest dat de komst van het gigantische beeld tot veel ophef zal leiden. Initiatiefneemster Henriëtte Davelaar ziet het juist als een manier om de geschiedenis van de streek zichtbaar te maken. Tegen de NOS zei zij: "Ik snap heel goed dat het beeld reacties oproept, want er zijn onder leiding van Lenin verschrikkelijke dingen gebeurd. Maar het is nu eenmaal een feit dat Lenin en het communisme een grote aanhang hadden in Oldambt." Communisme in Groningen

Het plan in de gemeente legt de geschiedenis bloot van een regio waar de klassenstrijd dieper zat dan waar dan ook in Nederland.

Het communistische startschot

Oost-Groningen was lange tijd een van de armste regio’s van Nederland. De streek kende grote verschillen tussen rijke boeren en arme landarbeiders. Terwijl de landbouw veel geld kon opleveren, profiteerden de arbeiders daar maar beperkt van. Zij werkten vaak onder zware omstandigheden en voor lage lonen.

In de tweede helft van de negentiende eeuw leidde dat regelmatig tot spanningen en stakingen. Tegelijkertijd groeide het politieke bewustzijn onder arbeiders, waardoor socialistische en anarchistische bewegingen steeds meer aanhang. Ook het streven naar algemeen kiesrecht speelde een belangrijke rol in de politieke bewustwording van de arbeidersbevolking.

In Oost-Groningen kreeg uiteindelijk ook het communisme stevig voet aan de grond. Vooral in Finsterwolde, Beerta en Nieuweschans was de Communistische Partij Nederland (CPN) populair. De streek kreeg daardoor de bijnaam ‘Rode Driehoek’ en Finsterwolde groeide uit tot het bekendste communistische bolwerk van Nederland. Bij verschillende verkiezingen wist de CPN er een zeer groot deel van de stemmen te behalen.

De CPN was verbonden met de Communistische Internationale, de Komintern, die vanuit Moskou de internationale communistische beweging coördineerde. Ook propaganda en agitatie – vaak aangeduid als agitprop – maakten deel uit van de politieke strategie. De tegenstelling tussen arme landarbeiders en vermogende boeren vormde daarbij een belangrijk thema. Toneelgroep Rode Strijders maakte propaganda waarin boeren werden afgeschilderd als uitbuiters en beestmensen, er werd geroepen dat er met deze groep binnenkort afgerekend zou worden. Dit maakte de spanningen onderling alleen maar groter.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

‘Het Kremlin van Nederland’

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kregen communisten in Nederland het zwaar te verduren. Gedurende de bezetting werden communisten in ons land door de nazi's actief vervolgd. Ook in Groningen werden communisten gearresteerd en gedeporteerd. Van de twintig communisten uit Finsterwolde die naar concentratiekampen werden gedeporteerd, keerden er slechts twee terug.

Na de bevrijding pakten de Groningse communisten de draad meteen weer op met een indrukwekkende verkiezingsoverwinning. In Finsterwolde behaalde de partij in 1951 een absolute meerderheid in de gemeenteraad: zes van de elf zetels kwamen in handen van de communisten. Daarmee ontstond een situatie die Den Haag en de Groningse Gedeputeerde Staten met argusogen bekeken.

De spanningen liepen al snel hoog op. De communistische raadsleden gebruikten hun absolute meerderheid om ingrijpend sociaal beleid door te drukken, zoals het toewijzen van boerderijen aan arme arbeidersgezinnen. Toen de gemeente besloot om stakende seizoensarbeiders financieel te ondersteunen met gemeentegeld, vonden Gedeputeerde Staten en Den Haag dat de grens was bereikt: Finsterwolde beloonde in hun ogen stakers en lapte de landelijke wetgeving aan haar laars.

De bestuurlijke crisis escaleerde zo hoog dat het Rijk in juli 1951 de gekozen gemeenteraad buitenspel zette. Ruim twee jaar lang, tot september 1953, werd Finsterwolde bestuurd door een regeringscommissaris.

Communisme in Groningen

Het was niet de eerste keer dat het Rijk een 'rode' raad overnam. Al in 1934 werd het naburige Beerta anderhalf jaar onder staatsbewind gesteld om dezelfde redenen. Het markeerde de uitzonderlijke positie van de regio: decennia later, in 1982, schreef Beerta opnieuw geschiedenis door met Hanneke Jagersma de eerste (en enige) communistische burgemeester van Nederland te installeren.

De situatie in Finsterwolde kreeg in tegenstelling tot Beerta ook buiten Nederland aandacht. Time Magazine gaf het dorp in 1950 de bijnaam Little Moscow. In Frankrijk werd het aangeduid als Ville Rouge, oftewel ‘Rode Stad’. De bijnaam ‘het Kremlin van Nederland’ werd gebruikt voor de communistische machtspositie in de gemeente.

De ingreep van Den Haag vond bovendien plaats tegen de achtergrond van de Koude Oorlog. De angst voor de uitbreiding van het communisme was in Nederland en andere westerse landen groot. De Koreaanse Oorlog, die in 1950 was uitgebroken, versterkte die angst nog verder.

Ook na het herstel van het gemeentebestuur bleven de verhoudingen gespannen. De communisten verloren hun meerderheid, maar hun aanhang verdween niet. De CPN bleef een belangrijke politieke kracht in Finsterwolde en de omliggende gemeenten.

Het Fré Meis-effect

Ook in de decennia daarna bleef Oost-Groningen een communistisch bolwerk. In de jaren zestig kreeg de CPN bovendien een nieuwe impuls dankzij de Groningse vakbondsman en politicus Fré Meis.

Meis kwam uit een communistisch gezin en raakte al op jonge leeftijd betrokken bij de arbeidersbeweging. Zijn grote doorbraak kwam in 1969, toen hij een staking leidde onder arbeiders van vijftien strokartonfabrieken in en rond Oude Pekela. De arbeidsomstandigheden in de fabrieken waren slecht en de lonen lagen relatief laag. Van de ongeveer 3.300 werknemers sloten zich uiteindelijk zo’n 2.500 aan bij de staking.

De staking kreeg landelijke aandacht. Meis wist de werkgevers onder druk te zetten en onderhandelde over hogere lonen en betere arbeidsvoorwaarden. Zijn optreden maakte hem tot een bekende figuur binnen de Nederlandse arbeidersbeweging.

Communisme in Groningen

Het succes van de staking straalde ook af op de CPN. Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 1971 werden zes zetels behaald. In Groningen bleef de CPN bijzonder sterk. Meis groeide uit tot een van de bekendste communistische politici van Nederland en werd door het Nieuwsblad van het Noorden zelfs uitgeroepen tot Man van het Jaar.

De glorietijd van de CPN zou echter niet eeuwig duren. Vanaf eind jaren zeventig liep de electorale steun langzaam terug. In de jaren tachtig werkte de CPN steeds nauwer samen met andere linkse partijen. Uiteindelijk ging de partij in 1989 samen met de PSP, PPR en de EVP. De naam van deze nieuwe combinatie werd GroenLinks. In 1990 werd de fusie officieel, waarna in 1991 de CPN werd opgeheven. Het betekende een definitief eind aan de meest succesvolle communistische partij uit de Nederlandse geschiedenis.

Van CPN naar lokale communistische partijen

Het verdwijnen van de CPN betekende niet dat het communisme uit Oost-Groningen verdween. Integendeel: in het noordoosten van Groningen bleven verschillende lokale communistische organisaties actief.

Een belangrijk voorbeeld is de Verenigde Communistische Partij (VCP). Deze partij ontstond in 1999 na een afsplitsing van de Nieuwe Communistische Partij van Nederland (NCPN). De VCP wist vervolgens een blijvende positie in de gemeentepolitiek van Oost-Groningen op te bouwen.

De bestuurlijke indeling van de regio veranderde ondertussen meerdere keren. Finsterwolde en Beerta werden in 1990 samengevoegd met andere gemeenten tot Reiderland. In 2010 ging Reiderland vervolgens samen met Scheemda en Winschoten op in de nieuwe gemeente Oldambt. Het gebied dat ooit bekendstond als de ‘Rode Driehoek’ valt daarmee tegenwoordig grotendeels binnen één gemeente.

Ook na het verdwijnen van de CPN bleven communistische raadsleden actief. De VCP behaalde bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 opnieuw drie zetels in Oldambt. Daarmee behoort de partij nog altijd tot het politieke landschap van de gemeente. Oldambt is de enige Nederlandse gemeente waar tot op de dag van vandaag een communistische partij in de raad zit. De laatste erfenis van een ooit rood bolwerk.