De grillige houding van de VS is niets nieuws: drie historische voorbeelden

Wie de huidige Amerikaanse buitenlandpolitiek volgt, ziet vaak een beeld van uitersten: van agressieve importheffingen en de wens om vreemd grondgebied te annexeren, tot een isolationistische houding tegenover bondgenoten. Voor veel mensen lijkt dit gedrag uniek voor de Amerikaanse politiek, maar de geschiedenis leert dat deze schommeling tussen expansionisme en geslotenheid al eeuwenlang de koers van de VS bepaalt. Aan de hand van drie voorbeelden laten we zien dat de wispelturige houding van de VS allesbehalve nieuw is.

Sinds de geboorte van de Verenigde Staten in 1776 heeft het land een omvangrijke ontwikkeling meegemaakt. De eerste jaren van onafhankelijkheid stelde de natie zich op als een terughoudende kuststaat, nog lang niet geïnteresseerd zich te mengen met het machtige Europa. Na een periode van grootschalige expansie werd de ‘Sleeping Giant’ in 1941 definitief wakker, waarna de Verenigde Staten veranderden in een ware wereldmacht. Pas in de 21e eeuw dreigt het land zijn dominante positie te verliezen met de opkomst van China’s groeiende economie en een assertiever wordend Rusland. Nu Amerika in actie moet komen om zijn dominante positie niet te verliezen, rijst de vraag of het land zich aan het begin van een nieuwe fase bevindt.

Agressie: Manifest Destiny

Toen Amerika in 1803 de Louisiana Purchase deed en een enorm gebied in het westen kocht van Frankrijk, verdubbelde het land direct in omvang. De inheemse bevolking leefde echter nog steeds wijdverspreid over het hele land en was niet bepaald blij dat de ene groep kolonisten werd vervangen door de andere. De Amerikanen verdreven honderden verschillende stammen Native Americans van hun eigen land, vaak met dodelijke gevolgen. In 1830 werd de ‘Indian Removal Act’ getekend door president Andrew Jackson, waardoor inheemse volkeren wettelijk plaats moesten maken voor kolonisten. 15 jaar later werd in een krant het Amerikaanse imperialisme en nationalisme verheerlijkt onder de term Manifest Destiny. Het idee dat de Verenigde Staten waren voorbestemd het Noord-Amerikaanse continent over te nemen, rechtvaardigde de verdrijving van de inheemse bevolking alleen nog maar meer onder de Amerikanen. Ook droeg het bij aan de motivatie om een jaar later de Mexicaans-Amerikaanse oorlog te starten. De oorlog resulteerde erin dat Amerika een immens landoppervlak annexeerde en gedurende de tweede helft van de 19e eeuw nog meer Indianen werden gedood of weggejaagd van hun land. De huidige inwoners van Groenland, waarover recentelijk nog annexatie-uitspraken werden gedaan, waren dus zeker niet de eersten die te maken kregen met Amerikaanse expansiedrang.

Bescherming van eigen invloedssfeer: de Monroe Doctrine

Terwijl de Verenigde Staten in de 19e eeuw hun ‘lotsbestemming manifesteerden’ om het continent te veroveren, maakte het land ook duidelijk niet langer meer Europese inmengingen op het westelijk halfrond te dulden. In 1823 hield president James Monroe een toespraak in het Amerikaanse Congres die het grondbeginsel legde voor de Monroe Doctrine. Dit hield in dat de VS zou ingrijpen als Europese machten zich gingen bemoeien met conflicten in zowel Noord- als Zuid-Amerika en dat de VS op hun beurt geschillen die plaatsvonden in Europa de landen zelf liet uitvechten. Amerika spleet de wereld figuurlijk in tweeën met deze ‘muur’ in de Atlantische Oceaan.

Monroe Doctrine

De Monroe Doctrine was in theorie een defensieve muur tegen Europa, maar gaf Amerika in de praktijk de vrije hand om de eigen invloed in Latijns-Amerika met geweld af te dwingen. Tijdens de Koude Oorlog werd de doctrine opnieuw van stal gehaald voor anticommunistische interventies, zoals de Iran-Contra-affaire in 1986 pijnlijk duidelijk maakte. De huidige Amerikaanse koers vertoont parallellen met deze houding: een hernieuwde onverschilligheid tegenover Europese bondgenoten, gecombineerd met een felle focus op de eigen grenzen en directe belangen in de eigen regio.

Bemoeizucht: het Harrisverdrag

Toch was Amerika in de 19e eeuw niet alleen bezig met het eigen continent. Terwijl de VS de Monroe Doctrine introduceerde, voerde Japan al twee eeuwen het strikte sakoku-beleid van zelfisolatie. Aan dat isolement kwam een einde toen nota bene de Amerikanen de Japanners dwongen hun land open te stellen voor handel. De Britse overwinning in de Eerste Opiumoorlog (1841) had Japan al gewaarschuwd, maar de definitieve klap kwam in 1853. Handel Amerika-Japan De Amerikaanse Commodore Matthew Perry voer met zwaarbewapende schepen de baai van Edo binnen en dwong Japan tot handel.

Het bleef niet bij een opening van de havens. Door militaire en diplomatieke druk werd in 1858 het Harrisverdrag gesloten, dat de VS toegang gaf tot belangrijke havens, lage douanetarieven en speciale handelsrechten. Het handelsverdrag was aanzienlijk voordeliger voor Amerika dan voor Japan; het markeerde de eerste keer in de Japanse geschiedenis dat de nationale soevereiniteit onder druk kwam te staan door een westerse macht.

Amerika blijft voorspelbaar onvoorspelbaar

Deze voorbeelden laten zien dat de huidige Amerikaanse koers op het eerste gezicht grillig oogt, maar in de kern een duidelijke lijn volgt. Wat we vandaag de dag als onvoorspelbaar of zelfs chaotisch beschouwen, is eigenlijk een karakteristieke uiting van strategisch opportunisme. De slingerbeweging van het land is geen toeval; de VS kiest de strategie die op dat specifieke moment het nationale belang het beste dient.

Of het nu gaat om het claimen van het eigen continent onder het geloof van Manifest Destiny, het de rug toekeren naar Europa via de Monroe Doctrine, of het met geweld openbreken van nieuwe markten in Japan: Amerika hanteert al 250 jaar een 'eigenbelang eerst'-principe. Het grillige gedrag dat we nu waarnemen, is dan ook geen breuk met het verleden, maar een voortzetting van een bekende aanpak. In een veranderende wereldorde blijft de VS steeds hun koers aanpassen om de macht te behouden en te versterken.