De laatste reis van de Batavia
Na 31 jaar in het water heeft de Batavia haar laatste reis gemaakt. De reconstructie van het beroemde VOC-schip werd in Amsterdam uit het water gehaald, op een enorme stalen ‘stoel’ geplaatst en wordt vervolgens teruggebracht naar Lelystad. Daar begint een nieuwe fase: groot onderhoud aan een schip dat zelf inmiddels een stuk geschiedenis is geworden.
Het zal een vreemd gezicht worden. Een schip dat eigenlijk thuishoort op het water gaat op het land naast museum Batavialand staan. De masten zullen nog altijd hoog boven de omgeving uitkomen, maar de Batavia heeft haar laatste reis over het water gemaakt. Nog voordat het schip naar Amsterdam vertrok, nam Batavialand woordvoerder Robert Waagmeester ons nog één keer mee om een kijkje te nemen op het schip.
Rondleiding over het schip
Het is een zonnige ochtend op de werf van Museum Batavialand in Lelystad. Al vanaf het terrein zie je de imposante masten van de Batavia boven de dijk uitsteken. Het is een gezicht dat direct de suggestie wekt dat je bent teruggegaan naar de zeventiende eeuw.
Robert klimt over geïmproviseerde constructie terwijl hij ons de reden vertelt: ''het schip is alvast gedraaid voor het vertrek, normaal is hij makkelijker toegankelijk.'' De inspanning deed lijken alsof we in de nieuwste Pirates of the Carribbean waren geklommen, maar eenmaal aan boord wordt die illusie snel doorbroken.
Overal op het dek liggen gereedschappen, een lid van het onderhoudsteam hangt gezekerd in de en het geluid van boren verraadt dat hier hard wordt gewerkt. Na ruim dertig jaar permanent in het water te hebben gelegen, heeft de tand des tijds flink toegeslagen.
Tijdens een rondleiding over het dek stromen de historische anekdotes al snel over het spiegelretourschip. Waagmeester vertelt over de krapte aan boord, de primitieve sanitaire voorzieningen van de zeventiende-eeuwse bemanning, en hoe de uitdrukking 'een oogje in het zeil houden' hier op de houten dekken ontstond. Toch ligt de echte uitdaging van de Batavia lager in het schip. De frisse wind van het Markermeer maakt plaats voor de zware, muffe lucht van oud hout. Dát hout is het acute probleem.
''De Batavia is na ruim dertig jaar in het water kwetsbaar geworden. De houten constructie heeft te maken met houtrot en de conditie van de romp maakt het noodzakelijk om het schip uit het water te halen. Zolang het schip in het water ligt, is goed onderhoud van bepaalde delen van de romp moeilijk uitvoerbaar. Op het droge kan het hout beter worden geïnspecteerd en behandeld.'' vertelt onze gids terwijl we lopen door het met gereedschap bezaaide schip. Voor de reis naar Amsterdam staan overal metalen buizen om druk te houden op de romp, ook zijn er al maatregelen genomen om het gewicht te verminderen. Zo zijn de echte kanonnen bijvoorbeeld al van boord gehaald en vervangen door exemplaren van hout ter illustratie. Ondertussen wordt er hard gewerkt om de reconstructie van het VOC-schip helemaal klaar te maken voor de korte verhuizing.
Onderhoudsteam Batavia
Helemaal onderin de buik van de Batavia is de strijd tegen de elementen het scherpst voelbaar. Tussen het krakende eikenhout legt Simon Hoekstra, hoofd van het onderhoudsteam, uit waarom het schip zo snel aftakelt: "Een historisch houten schip is voortdurend onderhevig aan een ingewikkelde combinatie van vocht, droogte en temperatuurwisselingen," toont Hoekstra terwijl hij wijst op de aangetaste balken.
Met een groepje van 3-5 man is Hoekstra druk bezig om het schip uit 1995 zo stevig mogelijk te maken voor haar laatste vaart terwijl hij ons meer uitlegt: "Bij de Batavia komt daar nog bij dat het geen archeologisch wrak is dat beschermd onder een dikke laag sediment lag. Dit is een enorm houten bouwwerk dat al ruim dertig jaar buiten staat en door miljoenen bezoekers is betreden."
De onderhoudsopgave is daarom aanzienlijk. De eerste stap is het nauwkeurig beoordelen van de constructie. Welke delen van het hout zijn nog gezond? Waar zit aantasting? Welke onderdelen moeten worden vervangen of gerepareerd? En vooral: hoe zorg je ervoor dat reparaties de historische uitstraling en de constructieve logica van de reconstructie niet aantasten?
Het gaat dus niet simpelweg om een lik verf, maar om een gefaseerd proces dat meerdere jaren in beslag gaat nemen. ''Het houtwerk en de vele onderdelen van het schip zullen moeten worden geïnspecteerd en waar nodig hersteld. Het feit dat de Batavia straks niet meer in het water ligt, maakt dat onderhoud bovendien veel beter uitvoerbaar.'' vertelt Hoekstra. Het museum heeft aangegeven dat na de plaatsing op land eerst onderhoudswerkzaamheden plaatsvinden en dat het schip daarna zo snel mogelijk weer veilig voor bezoekers moet worden gemaakt. Wanneer dat precies zal zijn, is nog niet bekend.
Dat de Batavia überhaupt bijna veertig jaar heeft kunnen bestaan, is op zichzelf al bijzonder. Museum Batavialand wijst erop dat schepen van dit type in de zeventiende eeuw doorgaans een veel kortere levensduur hadden, ongeveer 15 tot maximaal 25 jaar.
De originele Batavia
Om te begrijpen waarom zoveel moeite wordt gedaan om dit schip te behouden, moeten we terug naar de zeventiende eeuw. De oorspronkelijke Batavia werd tussen 1627 en 1628 gebouwd op de Peperwerf in Amsterdam. Het was een spiegelretourschip, het belangrijkste type transportschip van de VOC. De schepen waren ontworpen voor de lange reis naar Azië en terug. De Batavia was ongeveer 45 meter lang over de stevens, ruim tien meter breed en had drie masten. De reconstructie die nu in Lelystad staat is met 56,6 meter over alles nog indrukwekkender.
Aan boord van het oorspronkelijke schip bevonden zich 341 mensen. Soldaten, zeelieden, ambachtslieden, koopmannen en passagiers reisden maandenlang samen richting Azië. Op 29 oktober 1628 vertrok het schip vanaf Texel. Het zou haar eerste én laatste reis worden.
Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!
Schipbreuk en muiterij
Aan boord liepen de spanningen ondertussen hoog op. Opperkoopman François Pelsaert en schipper Adriaen Jacobsz konden slecht met elkaar overweg. Ook de onderkoopman Jeronimus Cornelisz raakte bij de plannen betrokken. Wat begon als onderlinge conflicten en complotten mondde uiteindelijk uit in een poging tot muiterij.
Op 4 juni 1629 liep de Batavia voor de westkust van Australië op het rif van de Houtman Abrolhos. Een groot deel van de opvarenden wist de nabijgelegen eilanden te bereiken, maar daar voltrok zich een tweede drama. Cornelisz greep de macht en onder de schipbreukelingen ontstond een schrikbewind waarbij meer dan honderd mensen werden vermoord. Uiteindelijk overleefden slechts 68 mannen, zeven vrouwen en twee kinderen de ramp.
Het wrak bleef eeuwenlang op de zeebodem liggen. In 1963 werd het ontdekt. Delen van het schip, waaronder onderdelen van het achterschip, werden archeologisch onderzocht en geborgen. Het grootste deel van de Batavia ligt echter nog altijd op de zeebodem bij de Australische kust.
Geen replica maar een reconstructie
Wie de Batavia in Lelystad ziet, kijkt dus niet naar het originele VOC-schip. Maar het is ook niet helemaal juist om het een replica te noemen. Het verschil zit in de beschikbare kennis. Een replica zou in principe een zo exact mogelijke kopie van een bestaand origineel zijn. Van de Batavia uit 1628 weten we daarvoor simpelweg te weinig. Hoewel er historische documenten, VOC-administratie, scheepsbestekken, scheepsbouwboeken en afbeeldingen bestaan, weten we niet precies hoe ieder onderdeel van het schip eruitzag of hoe de volledige binnenkant was ingericht.
Daarom werd gekozen voor een reconstructie: een zo geloofwaardig mogelijke herbouw op basis van de historische kennis die beschikbaar was. Dat maakt de Batavia eigenlijk interessanter. Ze is niet alleen een beeld van een schip uit 1628, maar ook een document van wat Nederlandse scheepsbouwers en historici in de twintigste eeuw over de zeventiende-eeuwse scheepsbouw dachten te kunnen reconstrueren.
Willem Vos begint opnieuw
Het verhaal van de huidige Batavia begint in 1985. Scheepsbouwmeester Willem Vos had al langer de droom om een Oost-Indiëvaarder opnieuw te bouwen. De belangstelling voor historische scheepsbouw was in die jaren gegroeid en Willem Vos wilde het ambacht van houten scheepsbouw graag behouden. Er zijn veel legendarische schepen uit die tijd, maar waarom het de Batavia werd verteld Robert Waagmeester: ''De reden dat de Batavia is gekozen kwam ook door geruchten destijds dat het verhaal verfilmd zou worden. Die film is er nooit gekomen, maar de geruchten waren genoeg om de keuze op juist dit schip te vestigen.''
Meer dan zeshonderd jongeren, vrijwilligers en leerlingen werkten in de loop van de bouw mee. Het project was niet alleen bedoeld om een schip te bouwen, maar had ook een belangrijke educatieve en sociale functie. Jongeren konden traditionele technieken leren en ervaring opdoen met houtbewerking en scheepsbouw.
Een schip bouwen zoals men het vroeger deed
Vos en zijn medewerkers wilden zo veel mogelijk aansluiten bij de historische scheepsbouw. Er werd gebruikgemaakt van traditionele materialen en technieken. Voor de reconstructie werd onder meer honderden kubieke meters Europees eikenhout gebruikt. De masten en dekken werden van grenenhout gemaakt.
Historische handgereedschappen werden gebruikt voor delen van het werk; moderne machines waren vooral bedoeld voor het zwaarste werk. De bouwers bestudeerden onder meer VOC-documenten en oude scheepsbouwkundige werken van Nicolaes Witsen en Cornelis van Yk. Ook andere historische schepen uit dezelfde periode zoals de Vasa vormden een bron van informatie. 
Op 7 april 1995 werd het schip gedoopt door koningin Beatrix.
Van Lelystad naar Australië
De Batavia was nog maar net voltooid of ze werd zelf onderdeel van een uitzonderlijk transport. De Batavia is zelfs naar Australië vervoerd voor de Olympische Spelen van Sydney in 2000. Miljoenen mensen kwamen in de loop van de jaren aan boord. En dat betekende ook dat de Batavia langzaam haar eigen geschiedenis kreeg.
Zelf erfgoed?
Als we aan Simon Hoekstra vragen of het schip inmiddels zelf erfgoed is geworden, krijgen we een dubbel antwoord: ''Aan de ene kant zou je het erfgoed kunnen noemen door de bouwwijze en inmiddels eigen geschiedenis. Echter, het is voor erfgoed eenmaal te jong, met een leeftijd van 31 jaar krijgt vrijwel niks het stempeltje.''
Er zit ook een bureaucratische reden achter het ontbreken van dit labeltje: regels ingesteld door de overheid. Het is in Nederland namelijk erg lastig om als monument of erfgoed aangemerkt te worden. De jonge leeftijd en het feit dat het een reconstructie is, maken dat traject heel erg lastig.
Er kan wel een zaak gemaakt worden dat immaterieel erfgoed is; erfgoed dat niet aangeraakt kan worden. Dat komt doordat de bouw en het onderhoud de traditionele scheepsbouwambachten in stand houden.
De toekomst
In oktober komt de Batavia terug bij Museum Batavialand. Daar wordt het schip op een nieuwe locatie op het land geplaatst. Daar zal ‘’ze’’ voor altijd blijven, maar het is pas de eerste stap van een veel groter project. Het museum gaat enorm vernieuwen, waarbij de Batavia een centrale plaats zal innemen.
Boven het VOC-schip wordt een overkapping geplaatst. Deze maatregel moet voorkomen dat het schip wederom erg nat zou worden, wat houtrot kan verergeren. Ook krijgt de rest van het complex een facelift. In 2028 moet het project af zijn.
Als we vragen aan woordvoerder Robert Waagmeester hoe lang de Batavia nu mee moet gaan krijgen we te horen: "Minstens net zo lang als ze nu heeft bestaan.’’ Misschien zal in die tijd ook de overheid erkennen dat het cultureel erfgoed is geworden.
Afbeeldingen:
- Perskit Museum Batavialand
