Een portret van Joop Zoetemelk: Nederlands grootste wielrenner

In september staat het WK wielrennen jaarlijks op het programma. Nederland heeft in de afgelopen 104 jaar zeven gouden medailles bij de wegwedstrijd voor de mannen veroverd, maar geen enkele was zo mooi als die van Joop Zoetemelk tijdens de wegwedstrijd in 1985. De 38-jarige veteraan ontsnapte uit de groep favorieten en wist uit hun handen te blijven in een bloedstollende finale. Het is een van de meest memorabele momenten uit de markante carrière van misschien wel de grootste Nederlandse wielrenner ooit. 

Beginnen als olympisch kampioen 

Joop Zoetemelk werd op 3 december 1946 geboren in Den Haag. Kort na zijn geboorte verhuisde hij naar Rijpwetering, het dorp waar Jopie opgroeide en waarmee hij onlosmakelijk verbonden bleef. Na de lagere school volgde de jonge Zoetemelk een opleiding houtbewerking aan de LTS. Daarna ging hij aan de slag als timmerman. Sporten was echter zijn grote passie. 

Hoewel Joop ook op de schaats uitblonk, bleek zijn talent op de trappers pas echt van een buitengewoon niveau. Toen hij op een oude fiets van zijn broer meedeed aan een lokale koers, reed hij iedereen op een hoop. Het leverde hem op zijn vijftiende zijn eerste echte racefiets op, een Locomotief, waarna hij zich aansloot bij de Leidse wielervereniging Swift. In 1964 debuteerde hij daar als nieuweling. Hij won direct vijftien wegkoersen en zeven veldritten, wat de opmaat bleek naar een legendarische wielercarrière. 

Als amateur behaalde de geboren Hagenees 48 overwinningen. Het hoogtepunt uit die periode was zeker zijn olympische titel in de 100 km ploegentijdrit. Tijdens de spelen van 1968 in Mexico City reed hij samen met Fedor den Hertog, Jan Krekels en René Pijnen naar een gouden medaille. Als individuele renner was zijn eindoverwinning in de Tour de l'Avenir misschien wel het hoogtepunt, deze wedstrijd staat namelijk ook wel bekend als de kleine Tour de France. Een overwinning in die ronde geldt vaak als een voorteken van een veelbelovende profloopbaan. Ook renners als Tadej Pogačar, Greg LeMond en Miguel Indurain wonnen de ronde. 

De eeuwige tweede 

In 1970 werd Joop Zoetemelk dan eindelijk profwielrenner. Hij tekende bij de Belgische wielerploeg Flandria-Mars, waar hij aanvankelijk knecht zou zijn van de legendarische Roger De Vlaeminck. Zoetemelk mocht direct de Tour de France rijden en liet daar aan de hele wereld zien wat hij in huis had. 

Nadat kopman De Vlaeminck de Tour na een valpartij moest verlaten, bleek Joop verreweg de sterkste renner van de ploeg. Hij eindigde bij zijn eerste deelname aan de Ronde van Frankrijk op de tweede plaats. Alleen eindwinnaar Eddy Merckx wist hem voor te blijven. Het was een daverend succes, waarop een huldiging in ‘zijn’ Rijpwetering volgde. 

Nederland was in de ban van Zoetemelk. De verwachting was groot dat hij Jan Janssen zou opvolgen als tweede Nederlandse Tourwinnaar. Het pad naar die overwinning bleek echter vol teleurstellingen. Zoetemelk had de pech dat zijn carrière samenviel met die van twee van de grootste renners aller tijden: Eddy Merckx en Bernard Hinault. 

In 1971 reed de Nederlander opnieuw lang mee voor de overwinning. Een valpartij samen met geletruidrager Luis Ocaña in de beruchte bergetappe over de Col de Menté maakte echter een einde aan de kansen van Zoetemelk en zijn Spaanse collega.  Daarnaast was Eddy Merckx ook op topniveau, dus wist de Belg wederom hoger te eindigen dan de Nederlander. 

In de jaren daarna reed Zoetemelk steevast goed mee, maar ernstige valpartijen en sterke tegenstanders hielden hem van de hoogste trede van het podium. In 1976 leek eindelijk het geluk aan zijn zijde te staan. Vijfvoudig Tourwinnaar Eddy Merckx besloot dat jaar de Grande Boucle over te slaan. Zoetemelk moest het onder anderen opnemen tegen winnaar van het jaar ervoor Bernard Thévenet en Raymond Poulidor, de opa van Mathieu van der Poel. 

Zoetemelk won drie etappes, waaronder een rit op de Alpe d’Huez, en verkeerde in geweldige vorm. Toch werd hij verslagen door de Belg Lucien Van Impe. Wéér een tweede plaats voor Joop. 

Het jaar daarop was de ellende compleet: Zoetemelk kreeg tien minuten tijdstraf nadat hij positief was getest op doping. Hij werd dit jaar, mede door zijn tijdstraf, 8ste in het klassement. In 1978 was de wielerwereld getuige van de eerste Tourwinst van Bernard Hinault, Joop Zoetemelk zat hiervoor op de eerste rang. Ook in 1979 won de Fransman de Tour. Wéér was het Zoetemelk die op de tweede trede mocht aanschuiven 

Zoetemelk werd inmiddels steeds vaker De Eeuwige Tweede genoemd. Hoe goed hij ook was, er leek altijd iemand beter. Toch begon het tij in 1979 al te keren voor Jopie. 

Het gevoel van winnen 

In zijn loopbaan had Joop Zoetemelk in 1979 al een hoop gewonnen. Zo schreef hij tweemaal Parijs-Tours en eenmaal de Waalse Pijl op zijn naam. In kleinere rondes won hij de Ronde van Romandië en zelfs driemaal Parijs-Nice. Winnen kon hij dus echt wel; alleen de grote ronde bleef uit. 

In het voorjaar van 1979 werd de Vuelta a España verreden, de Ronde van Spanje. Samen met de Tour de France en de Giro d’Italia behoort deze wedstrijd tot de drie grote wielerrondes. Voor iemand met het profiel van Joop was een overwinning in zo’n ronde onmisbaar op zijn palmares. 

Hij begon de Vuelta als een van de grote favorieten, mede dankzij zijn geweldige prestaties in Frankrijk in de jaren daarvoor. De Nederlander won twee tijdritten en klom goed mee met zijn rivalen. Op 13 mei 1979 stond Joop Zoetemelk in Madrid eindelijk op de hoogste trede van het podium. Een gevoel dat hij een jaar later opnieuw zou ervaren. 

De Tour de France van 1980 

Voor het seizoen van 1980 werd Joop Zoetemelk met veel bombarie overgehaald naar de Nederlandse ploeg TI-Raleigh. Ploegleider Peter Post had een locomotief nodig voor de Posttrein; een onbetwiste kopman die de Tour kon winnen. 

Het voorjaar van 1980 verliep al geweldig voor de ploeg van Post. Jan Raas won de klassiekers Kuurne-Brussel-Kuurne, de E3-Prijs en de Amstel Gold Race. Ook andere ploeggenoten wonnen belangrijke wedstrijden, waaronder Gent-Wevelgem, de Ronde van België en het Nederlands kampioenschap. De ploeg was voorafgaand aan de Tour in bloedvorm. Alleen kopman Joop Zoetemelk had nog niet van de winnaarschampagne geproefd. 

Bernard Hinault was voor de Tour de France de gedoodverfde winnaar. Dat bleek direct meer dan terecht: na de proloog stond de Fransman al in de gele trui. In de etappes daarna bleek ook de vorm van TI-Raleigh niet verdwenen. Na vier dagen had de ploeg al drie etappes gewonnen. In de vijfde etappe, een beruchte Roubaix-etappe over kasseien, liep Hinault al vier minuten uit op ‘onze’ Joop. Hoe goed de ploeg ook was, het leek alsof ze niet opgewassen waren tegen het brute talent van de Fransman.  

In de tweede week van de ronde was de ploeg van Peter Post oppermachtig. De zegetocht begon met een ploegentijdrit, waarin Panzer Groep Post 1 minuut en 35 seconden terugwon op de Renault-ploeg van Hinault. Daarna volgden nog zes etappezeges op rij. Een van die zeges was de eerste van Zoetemelk. In een individuele tijdrit won hij 1 minuut en 39 seconden op Hinault. Na afloop bedroeg het verschil tussen de Nederlander en de Fransman in het algemeen klassement nog slechts 21 seconden. 

Na twee weken met vlakke en heuvelachtige etappes zou het echte klimwerk tijdens de dertiende etappe beginnen. Het peloton stond echter voor een grote schok: klassementsleider Bernard Hinault zou niet aan de rit beginnen. De reden was een slepende knie-infectie die hij had opgelopen tijdens de vijfde etappe. 

Zoetemelk werd ineens de nieuwe leider in het algemeen klassement. Uit respect voor zijn teruggetrokken rivaal reed hij de rit echter niet in de gele trui. Het zag er goed uit voor de Nederlander, maar zoals hij zelf ooit zei: ‘Parijs was nog ver.’ De laatste week van de Tour was zwaar, maar moest een zegetocht worden voor De Eeuwige Tweede. In Nederland heerste al een jubelstemming, want ook de nummer twee van het klassement was een landgenoot: Hennie Kuiper. 

In de bergritten bleek Zoetemelk sterker dan zijn concurrenten en pakte hij minuten. Wel leek het bijna mis te gaan toen meesterknecht Johan van der Velde bergop viel en zijn kopman meenam naar de grond. Gelukkig bleef het bij een schrikmoment. De twee renners keerden snel terug bij het groepje favorieten. Na de bergen was duidelijk dat Zoetemelk de Tour de France zou winnen. In de twintigste etappe zette hij nog een streep onder zijn eindoverwinning door de individuele tijdrit op zijn naam te schrijven. Het was bovendien de elfde etappezege voor TI-Raleigh. 

In Parijs, op de Champs-Élysées, kwam hij samen met ploeggenoot Gerrie Knetemann hand in hand over de streep, waarna hij werd gehuldigd door de wielergekke premier Dries van Agt. Eindelijk stond Joop waar hij thuishoorde: op de hoogste trede van het podium. 

‘Achtendertig jaar, en hij heeft hem!’ 

Na zijn Tourzege bleef Zoetemelk een favoriet voor de eindoverwinning, maar de hoogste trede zou hij niet meer bereiken. In 1982 werd hij, hoe kan het ook anders, opnieuw tweede. 

In 1983 was hij na een geweldig begin topfavoriet voor een tweede Tourzege. Een positieve dopingtest leverde hem echter een tijdstraf op, wat hem direct kansloos maakte voor de zege. Na afloop van de Tour bleek dat het ging om een middel dat veelal in het peloton werd gebruikt om te herstellen, Joop kreeg eerherstel maar dat maakte zijn 23e plaats in het eindklassement niet meer goed. 

Dat was de laatste Tour waarin Zoetemelk een hoofdrol speelde. Zijn leeftijd werd merkbaar en de overwinningen werden steeds schaarser. In 1985 werd hij na een overwinning in Veenendaal-Veenendaal opgeroepen voor het WK wielrennen. De man uit Rijpwetering was inmiddels 38 jaar, maar bondscoach Piet Liebregts achtte de legendarische renner goed genoeg om mee te gaan. 

Voorafgaand aan de wedstrijd werd Joop niet genoemd bij de belangrijkste kanshebbers, zelf ging hij heen met het doel om zijn ploegmaats naar de overwinning te helpen. De grote namen van dat moment waren Sean Kelly, Greg LeMond, Bernard Hinault en Moreno Argentin. Het leek logisch dat een van die mannen het Italiaanse Giavera del Montello als wereldkampioen zou verlaten. 

Op een regenachtige 1 september ging het peloton van start op een heuvelachtig circuit. De renners moesten achttien ronden afleggen, met een totale afstand van 265,5 kilometer. De wedstrijd kende verschillende vluchtpogingen, maar niemand wist definitief weg te blijven. Ook waren er twee grote valpartijen en gaf topfavoriet Hinault op na een lekke band. 

Na de zeventiende ronde was een groep van twintig renners overgebleven die kans maakten op de overwinning. Zoetemelk was tot dat moment nauwelijks opgevallen, maar reed nog altijd mee in de kopgroep. Op de laatste klim probeerden verschillende prominente renners te ontsnappen, maar telkens werden ze teruggehaald. 

En dan, met het bordje van de laatste kilometer in zicht, komt het moment. Zoetemelk weet goed dat hij het in de massasprint aflegt tegen de jongere renners. Vertrouwend op zijn vijftien jaar aan koersinzicht demarreert hij sluw op een rustig moment: hij kiest de andere kant van de weg en slaat binnen een paar pedaalslagen een gat van vijftig meter. 

Zijn Nederlandse ploeggenoten verstoren het kopwerk, waarna de Italiaan Moreno Argentin als een bezetene op kop gaat rijden. Aangemoedigd door een gepassioneerde Mart Smeets blijft Zoetemelk voorop. Nog voor de streep kan hij zijn armen in de lucht gooien. Smeets spreekt de legendarische woorden die bij een hele generatie blijven nagalmen: ‘Achtendertig jaar, en hij heeft hem!’ 

Zijn ervaring wint het van de brute kracht van zijn jongere tegenstanders. De overige renners in de top tien zijn tussen de 24 en 28 jaar oud. Met zijn 38 jaar en negen maanden is Joop Zoetemelk nog altijd de oudste wereldkampioen op de weg bij de mannen. 

Tot 2023, toen Mathieu van der Poel de regenboogtrui won, was Zoetemelk de laatste Nederlandse wereldkampioen op de weg. Nog altijd blijft hij de laatste Nederlandse Tourwinnaar. 

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Na het wielrennen 

In 1987 nam Joop Zoetemelk afscheid van het professionele wielrennen. Zijn wereldtitel uit 1985 had hem nog een extra seizoen in het peloton gehouden. Zelf had hij aanvankelijk overwogen om direct na het behalen van de regenboogtrui te stoppen, maar het vooruitzicht om nog een jaar in het wereldkampioenstricot te rijden, bleek te verleidelijk. Zijn laatste profjaar werd een passend slotakkoord. In 1987 won hij de Amstel Gold Race, een van de belangrijkste Nederlandse wielerklassiekers. Daarmee bewees hij dat hij ook op 40-jarige leeftijd nog wedstrijden kon winnen. 

Na zijn afscheid uit het peloton koos Zoetemelk niet voor een volledig nieuw bestaan buiten de sport. Zijn vrouw Françoise had een hotel gekocht vlakbij Meaux, in de buurt van Parijs. Samen gingen ze het hotel runnen. De overstap naar de hotelwereld bleek echter niet zijn uiteindelijke bestemming. Hij had tijdens zijn carrière jarenlang in hotels verbleven en wilde niet dat dit zijn verdere leven zou bepalen. 

Daarom keerde hij terug naar de wielersport. Bij zijn laatste ploeg, Superconfex, kreeg hij een functie in de public relations. Toen de ploeg later verderging onder de naam Rabobank, bleef Zoetemelk betrokken. Hij werkte er jarenlang en was onder meer actief als ploegleider. 

In 2015 ontving hij samen met Jan Janssen tijdens de Tourstart in Utrecht de Franse onderscheiding Légion d’honneur. Een jaar later kreeg hij de Fanny Blankers-Koen Carrièreprijs, een erkenning voor zijn uitzonderlijke sportloopbaan. 

Zijn privéleven kende ondertussen ook moeilijke perioden. Door het alcoholprobleem van zijn vrouw Françoise leidde Zoetemelk lange tijd een teruggetrokken bestaan. In de documentaire Joop! Eindelijk weer kampioen vertelde hij openhartiger over die jaren. Na het overlijden van Françoise in 2008 vond hij opnieuw geluk bij Dany Pouille, met wie hij later een relatie kreeg. 

De renner die jarenlang bekendstond als De Eeuwige Tweede, eindigde uiteindelijk met een palmares waar maar weinig wielrenners aan kunnen tippen: een Tourzege, een overwinning in de Ronde van Spanje, olympisch goud en een wereldtitel. Zijn carrière laat zien dat een sportief leven niet altijd volgens een rechte lijn verloopt. Soms duurt het jaren voordat de grootste overwinning komt. Voor Joop Zoetemelk was dat uiteindelijk niet alleen de Tour de France van 1980, maar ook die onvergetelijke regenboogtrui van 1985. 

bronnen

• NOCNSF: Joop Zoetemelk
• Bahamontes: Joop Zoetemelk
• NOS: De Tour van Joop (1999)
• sillius.nl: Joop Zoetemelk: Biografie

Afbeeldingen

• Anefo, CC0, via Nationaal Archief
• Het team van de ploegenachtervolging richting Mexico / Anefo, CC0, via Nationaal Archief
• Huldiging van Zoetemelk in Rijpwetering / Anefo, CC0, via Nationaal Archief
• Joop Zoetemelk naast Eddy Merckx / Anefo, CC0, via Nationaal Archief
• Zoetemelk in het geel met een ploeggenoot van Hinault / Anefo, CC0, via Nationaal Archief
• Anefo, CC0, via Nationaal Archief
• William Kreijkes, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons