Girolamo Savonarola: de prediker die Florence wilde veranderen

Girolamo Savonarola wilde tijdens de renaissance van Florence een stad van God maken. Hij kreeg daarvoor enkele jaren lang een ongekende invloed. Zijn preken trokken duizenden mensen, zijn ideeën drongen door tot het stadsbestuur en zijn aanhangers vormden een machtige politieke beweging. Tegelijkertijd groeide zijn strijd tegen luxe en de kerkelijke machthebbers uit tot een conflict dat hij uiteindelijk niet kon winnen. Eeuwen later is hij nog altijd een van de meest intrigerende figuren uit de Italiaanse renaissance. Was hij een religieuze hervormer die de corruptie van zijn tijd wilde bestrijden of een fanatieke prediker die zich teveel met politiek bemoeide?

Een monnik arriveert in Florence

Savonarola werd in 1452 geboren in Ferrara. Op 23-jarige leeftijd trad hij toe tot de dominicanen en ontwikkelde zich tot een geleerde geestelijke. In 1482 was hij een weinig succesvolle prediker in Florence, maar enkele jaren daarna kon hij de stad toch veroveren.

Na jaren waarin hij door Noord- en Midden-Italië trok en zich verder ontwikkelde als prediker, keerde Savonarola in 1490 terug naar San Marco klooster. Zijn preken waren inmiddels veranderd. Hij sprak niet langer alleen over individuele zonden, maar over de toestand van de hele christelijke wereld. De Kerk was volgens hem gecorrumpeerd, Italië was moreel verdorven en een goddelijke bestraffing stond voor de deur. In Florence vond hij vervolgens een publiek dat bereid was te luisteren, en steeds meer mensen luisterden.

Florence aan de vooravond van een omwenteling

Het Florence van de vijftiende eeuw was een bijzondere plek. Kunstenaars, bankiers, kooplieden en geleerden maakten Florence tot een van de belangrijkste centra van de renaissance. De naam van de Medici was overal aanwezig. De Medici's hadden de stad jarenlang gedomineerd, maar na de dood van de patriarch ging het snel mis.

Toen de Franse koning Karel VIII in 1494 Italië binnenviel, stortte het politieke evenwicht in. De bevolking keerde zich tegen de Medici, waardoor er een machtsvacuüm ontstond.

Voor Savonarola was dit het moment waarop zijn idee van een goddelijke bestraffing werkelijkheid werd. Volgens hem was de Franse invasie geen toevallige gebeurtenis. God gebruikte Karel VIII om Italië te straffen en de corrupte Kerk tot inkeer te brengen. Florence had volgens Savonarola een bijzondere rol in het goddelijke plan. De stad moest zich bekeren en kon vervolgens een voorbeeld worden voor de rest van Italië en uiteindelijk voor de christelijke wereld. De monnik kreeg veel aanhangers, waardoor hij een politieke factor werd.

De monnik die geen heerser was, maar wel macht had

Savonarola was nooit officieel de heerser van Florence, maar had na de val van de Medici wel grote politieke en religieuze invloed. Hij pleitte voor een rechtvaardige regering die gericht was op het algemeen welzijn in plaats van op de belangen van één machtige familie. Zijn invloed kwam vooral door zijn preken, waarin hij Bijbelse verhalen koppelde aan de politieke gebeurtenissen in Florence en zichzelf door zijn aanhangers als een soort profeet werd zien. Zijn volgelingen, de Piagnoni, wilden van Florence een sobere en christelijke stad maken, waarin luxe en rijkdom minder belangrijk waren, armen werden geholpen en burgers volgens christelijke normen leefden.

Savonarola vond dat de christelijke moraal moest niet beperkt blijven tot de kerk. Zij moest de hele stad doordringen. Florence moest veranderen.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Het vreugdevuur van de ijdelheden

Daarmee kwam Savonarola in botsing met een van de opvallendste kenmerken van het Florence van zijn tijd: de cultuur van luxe en artistieke pracht. Savonarola zag daarin vaak geen schoonheid, maar verleiding.

Zijn preken waren fel. Hij keerde zich tegen ijdelheid, seksuele losbandigheid, luxe en alles wat volgens hem mensen van God verwijderde. Tegelijkertijd moet het beeld van Savonarola als een simpele kunsthater worden genuanceerd. Zijn kritiek richtte zich niet op kunst als zodanig, maar op kunst en voorwerpen die hij als immoreel, werelds of aanstootgevend beschouwde.

Toch kreeg zijn beweging een steeds radicaler karakter. Tijdens carnaval werden kinderen ingezet om voorwerpen van ‘ijdelheid’ in te zamelen. Cosmetica, sieraden, luxe kleding, muziekinstrumenten, speelkaarten en andere objecten die volgens Savonarola's volgelingen tot zondig gedrag konden leiden, werden verzameld.

Op 7 februari 1497 kwam het tot het beroemdste moment. Het eerste grote ‘Vreugdevuur van de IJdelheden’, het Falò delle vanità, vond plaats.

Op een enorme brandstapel werden objecten verzameld die symbool stonden voor de wereldse genoegens die Savonarola wilde uitbannen. De gebeurtenis werd onderdeel van zijn blijvende reputatie. In 1498 volgde opnieuw een grote brandstapel. Bronnen uit de periode beschrijven de gebeurtenissen en Savonarola's eigen preken waarin hij Florentijnen opriep hun ‘ijdelheden’ op te geven. Het beeld is sindsdien iconisch geworden, een stad die haar eigen iconische renaissancekunst in het vuur gooit.

Florence moest volgens Savonarola afscheid nemen van een wereld die hij als corrupt beschouwde.

De botsing met Rome

Hij viel ook de corruptie binnen de Kerk aan en spaarde de hoogste kerkelijke machthebbers niet. Dat bracht hem uiteindelijk in rechtstreeks conflict met paus Alexander VI, vooral bekend onder zijn echte naam: Rodrigo Borgia.

In 1497 werd Savonarola door de paus geëxcommuniceerd. De pauselijke druk op de Florentijnse prediker nam toe, terwijl Savonarola zich juist steeds nadrukkelijker tegen zijn tegenstanders keerde. In zijn geschriften verdedigde hij zijn optreden en betoogde hij dat de kerkelijke sanctie tegen hem ongeldig was. Zijn positie begon echter te wankelen. Zijn gezag viel of stond met het vertrouwen van de bevolking. Toen zijn voorspellingen niet uitkwamen, verloor hij snel steun.

De stad raakte verdeeld tussen de Piagnoni, de aanhangers van Savonarola, en groepen die genoeg hadden van zijn invloed en zijn religieuze hervormingen. Zijn politieke programma had aanvankelijk veel steun gekregen, maar de samenleving raakte steeds sterker gepolariseerd. Daarbij werkte de internationale situatie tegen hem. In Florence groeide de groep die genoeg had van de monnik die de stad wilde hervormen, de macht van de predikant brokkelde stukje bij beetje af.

De proef die niemand kon winnen

In 1498 werd de positie van Savonarola onhoudbaar. Toen zijn politieke steun wegviel en hij zijn profetische claim niet kon waarmaken, grepen zijn tegenstanders hun kans en werd Savonarola gearresteerd.

Op 22 mei werd zijn doodvonnis uitgesproken. De volgende dag, 23 mei 1498, werd hij samen met de dominicanen Domenico da Pescia en Silvestro Maruffi op de Piazza della Signoria geëxecuteerd. Ze werden opgehangen en daarna verbrand. Op hetzelfde plein waar zijn volgelingen hun ‘ijdelheden’ hadden verbrand, werd nu Savonarola zelf tot as gereduceerd.

De stad wilde voorkomen dat zijn graf een bedevaartsoord zou worden. Zijn resten werden daarom in de Arno geworpen, maar ook dat bleek onvoldoende.

Wat bleef er over?

Na zijn dood verdween Savonarola niet uit het geheugen van Florence. Integendeel zelfs.

Zijn aanhangers bleven hem zien als een religieuze hervormer die door corrupte machthebbers tot zwijgen was gebracht. Tegenstanders herinnerden zich hem juist als een gevaarlijke fanaticus en een valse profeet.

Savonarola leefde op een kantelpunt. Hij stierf nog vóór Maarten Luther in 1517 zijn beroemde kritiek op de katholieke Kerk formuleerde, maar Savonarola's kritiek op kerkelijke corruptie maakt hem achteraf tot een opvallende voorloper van sommige hervormingsbewegingen. Toch was hij geen protestant avant la lettre. Hij bleef katholiek en zag zichzelf niet als iemand die de Kerk wilde verlaten. Zijn doel was juist een terugkeer naar wat hij beschouwde als authentiek christelijk geloof en gedrag.