Hoe hielden de Romeinen zeeslagen in stadions?

In het Romeinse Rijk was entertainment een belangrijk onderdeel van het leven. Naast de bekende gladiatorengevechten en spectaculaire races met strijdwagens, kenden de Romeinen nog een veel extravagantere vorm van amusement: de naumachia. Tijdens deze strijd veranderde het amfitheater in een gigantisch waterbassin, waar complete zeeslagen tot in het kleinste detail werden nagespeeld.

In het Grieks wordt met een naumachia een echte zeeslag bedoeld, maar de Romeinen gebruikten het woord voor een nagespeelde historische zeeslag. Er zijn zover bekend is, slechts dertien naumachiae (meervoud van naumachia) in totaal gehouden. Dit omdat het organiseren van zulke grootschalige evenementen immens duur was en het plannen daarvan enorm veel tijd kostte.

De bouw van naumachiae

Naumachiae werden doorgaans gehouden in speciaal hiervoor gebouwde stadions die dezelfde naam droegen. Dit waren enorme kunstmatige meren, diep genoeg om oorlogsschepen te laten manoeuvreren. Om de beleving compleet te maken, werd er soms zelfs een kunstmatig eiland in het midden aangelegd dat door de strijdende partijen veroverd moest worden. Langs de kant konden mensen vanaf omliggende heuvels of (tijdelijke) tribune het gevecht bekijken.

Naumachia

De eerste naumachia werd in 46 v. Chr. door niemand minder dan Julius Caesar op het Marsveld (net ten noorden van Rome) georganiseerd ter ere van zijn viervoudige triomftocht. Keizer Augustus veranderde Caesars creatie al snel. Hij liet een permanent bassin aanleggen, dat via een ingenieus kanalensysteem gevuld kon worden. Door de aanplant van bomen rondom het water probeerde hij bovendien de gevreesde uitbraken van malaria te voorkomen. Het stilstaande water van Caesars meer was namelijk een broedplaats voor muggen geworden.

Ook werden naumachiae soms in bestaande amfitheaters gehouden. De meest bekende locatie hiervan was het Colosseum in Rome. Tijdens de spectaculaire openingsspelen in 80 n.Chr. liet keizer Titus de arena volledig onder water zetten. Voordat het ingenieuze gangenstelsel onder de vloer (het hypogeum) werd gebouwd, kon het oppervlak via verbindingen met de aquaducten in minder dan een uur tijd gevuld worden tot een diepte van zo’n anderhalve meter. Dankzij een geavanceerd drainagesysteem in de fundering kon het water na afloop razendsnel worden geloosd. Hierdoor was het mogelijk om dezelfde middag nog 'gewone' gladiatorengevechten op de droge arenavloer te houden.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Het verloop van een naumachia

De strijders van het gevecht, genaamd naumachiarii, waren vrijwel allemaal misdadigers die tot de dood waren veroordeeld. Het gevecht bestond uit twee vechtende partijen die met hun schepen een bepaalde vloot representeerden van een waargebeurde zeeslag (bijvoorbeeld: de Perzen tegen de Atheners). De strijd was pas afgelopen als iedereen van een van de partijen sneuvelde of als de keizer het gevecht tot halt riep.

Aan de naumachica deden waarschijnlijk geen echte gladiatoren mee. Waarschijnlijk omdat de opleiding van een gladiator te duur was om hem in een gevecht te laten strijden waar hij bijna zeker zou sterven. Gladiatorgevechten bestonden meestal uit een-op-eengevechten of teamgevechten waarbij er 50 tot 100 gladiatoren te zien waren, en waren er vooral om indrukwekkende vechters in actie te zien. Het was niet standaard om gladiators te laten sterven bij gevechten (hoewel vaak gedacht wordt van wel). Bij de naumachiae die meer gericht waren op schaal dan op indrukwekkende vechters, vielen gegarandeerd doden en ook in hele grote aantallen. Individuele vechters vielen dus, tragisch genoeg net als hun moment van sterven, nauwelijks op voor het publiek ten opzichte van gladiatorgevechten.

Om de naumachia tot een overzichtelijk spektakel te maken, werden de schepen technisch aangepast aan de beperkingen van de arena. Omdat het water in een ondergelopen stadion relatief ondiep was, kregen de galeien een platte bodem voor extra stabiliteit. De roeiriemen waren korter en hoger bevestigd, zodat de bladen grip hielden zonder de bodem van het bassin te raken. Hoewel de schepen waren uitgerust met sierlijke rammen, dienden deze vooral voor visueel vertoon; in een echte zeeslag op open water waren robuustere ontwerpen noodzakelijk. Het spektakel werd nauwgezet geregisseerd: de stuurlieden stonden prominent in het zicht en dirigeerden hun roeiers met krachtige signalen, waardoor de complexe manoeuvres en wendingen van de vloot zelfs voor de toeschouwers op de hoogste tribunes goed te volgen waren.

Naumachia

De bewapening van de naumachiarii bestond uit een arsenaal aan bogen, speren, zwaarden en schilden. Om de vijandelijke schepen te overmeesteren, maakten zij gebruik van enterhaken en loopbruggen. Het gevecht begon vaak met het over en weer gooien van speren en pijlen, terwijl de schepen elkaar naderden. Zodra de vaartuigen met enterhaken aan elkaar vastzaten, verplaatste de strijd zich naar het dek.

Hoewel de strijders, vaak ter dood veroordeelde gevangenen, ongetraind waren, was de choreografie van het gevecht goed voorbereid. De naumachiarii kregen instructies over hun posities en manoeuvres. Hierdoor kregen de toeschouwers een indrukwekkend gevecht te zien, omdat de strijders zich constant over de dekken verplaatsten en vanuit elke hoek van de arena zichtbaar waren.

Omdat de naumachiae waargebeurde zeeslagen naspeelden, is het de vraag in hoeverre de afloop van de gevechten vooraf al vaststond. De ongetrainde naumachiarii moesten vechten tot de dood tegen elkaar, waardoor de uitkomst van het gevecht alle kanten op kon gaan. In gevallen waar de historische correctheid cruciaal was, kregen de winnaars vermoedelijk subtiele voordelen, zoals superieure bewapening. Een beroemd voorbeeld is de naumachia van keizer Augustus: door de historisch juiste partij te laten zegevieren, verbond hij zijn eigen militaire prestige aan de glorieuze overwinningen uit het verleden.

Grootschalige omvang

De schaal en het dodental van naumachiae waren reusachtig. Het aantal schepen, naumachiarii en roeiers verschilde per naumachia, maar het aantal deelnemers liep al snel in de duizendtallen. De grootst gedocumenteerde naumachia ooit werd georganiseerd door keizer Claudius en telde maar liefst 100 schepen en ongeveer 19.000 naumachiarii. Deze naumachia werd op een meer in Italië gehouden. In het midden van het meer liet Claudius een standbeeld van Triton (koning van de zee) met een trompet in zijn hand bouwen, die dankzij Romeins vakmanschap de trompet ‘blies’ om het gevecht in te luiden.

In de Hollywoodfilm Gladiator 2 uit 2024 werd ook een naumachia in het Colosseum gehouden en zwommen er haaien in het water. Overdreven filmeigenaardigheden? Misschien wel niet. Zo beschrijven bronnen dat Nero zijn naumachia liet vollopen met zeewater en er ‘zeemonsters’ in het water zwommen. Wat daar specifiek mee wordt bedoeld, blijft echter vaag.