Hoe historisch accuraat kan een filmadaptatie van de Odyssee zijn?

Het eeuwenoude epos de Odyssee, dat Homerus in de negende eeuw voor Christus schreef, is al vaak geadapteerd in de vorm van theaterstukken, videogames en films. In het najaar van 2026 keert het verhaal van koning Odysseus wederom terug op het witte doek onder regie van Oscarwinnaar Christopher Nolan. De historische juistheid van de film wordt in aanloop naar de release echter flink onder de loep genomen online. Hoe historisch is het verhaal van de Odyssee nu eigenlijk echt?

Duizenden jaren na het ontstaan wordt de Odyssee nog steeds beschouwd als een van de belangrijkste literaire werken ooit. Universele thema’s als heimwee, zelfontdekking, wraak, vriendschap, beproevingen en voortekenen keren al eeuwenlang terug in fictieve verhalen, en veel daarvan is terug te voeren op Homerus’ epos.

Een eeuwenoud verhaal in een modern jasje

De Odyssee vertelt het verhaal van de Griekse held Odysseus, die na afloop van de Trojaanse Oorlog een lange en zware reis terug naar huis maakt. De koning van het eiland Ithaka komt tijdens zijn tocht oog in oog te staan met mensetende cyclopen, verleidelijke sirenen, betoverende heksen en de woede van de zeegod Poseidon. Ondertussen wordt zijn paleis op Ithaka overspoeld door opdringerige vrijers die azen op de hand van zijn vrouw, koningin Penelope, aangezien de troon van haar man al jarenlang leegstaat. Odysseus’ zoon Telemachus gaat na aandringen van de godin Athene zelf op zoek naar zijn vader. Bij aankomst in zijn paleis op Ithaka doodt Odysseus samen met Telemachus de inhalige vrijers en wordt de Griekse held na twintig jaar afwezigheid, waarvan tien jaar bestond uit zijn terugreis, herenigd met zijn vrouw, zoon en oude vader.

Odysseus doodt de vrijers

De Amerikaanse filmindustrie heeft het klassiek-Griekse avonturenverhaal al meerdere malen verfilmd. De aankomende Hollywoodfilm The Odyssey van Christopher Nolan is met een budget van 250 miljoen dollar ongetwijfeld een van de meest ambitieuze adaptaties van Homerus’ epos ooit. De omvang van de productie en het feit dat de naam van een gerenommeerde regisseur aan de film verbonden is, maken het tot een van de meest geanticipeerde films van 2026. Toch uiten liefhebbers op online platformen hun zorgen op basis van de eerste trailers en productiefoto’s. Zowel de kostuumontwerpen als de castingkeuzes liggen onder een vergrootglas.

Geschiedenis of interpretatie?

Critici merkten direct op dat Odysseus, gespeeld door Matt Damon, in de trailers een Korintische gepluimde helm draagt, terwijl deze helmen nog niet werden gedragen ten tijde van de Myceense beschaving waarin het verhaal zich afspeelt. De met everzwijntanden bedekte Myceense helmen zien er veel anders uit dan Korintische helmen, die men doorgaans associeert met het oude Griekenland.

Volgens Rolf Strootman, specialist in Griekse religie en mythologie, is de ophef hierover onnodig: “De helm die we in de trailers van de film zien, strookt inderdaad niet met de tijd, maar om daar nou een punt van te gaan maken, vind ik ongelofelijk gezeik. De Odyssee speelt zich af rond het jaar 1250 v.Chr., maar het epos bevat ook tal van elementen uit de latere Dark Age: de overgangsperiode tussen de Myceense beschaving en de tijd waarin Homerus leefde. Homerus Er is dus eigenlijk geen historisch juiste tijd waar het verhaal zich in afspeelt. Men vergeet vaak dat dit geen geschiedschrijving is, maar een mythologisch verhaal.”

Homerus’ eigen voorstelling van het gedicht staat volgens Strootman daarom centraal en is zodoende open voor interpretatie. “Aangezien filmmakers niet in het hoofd van Homerus kunnen kijken, zijn de regisseur en kostuumontwerpers vrij om een eigen visie van de Odyssee te verwezenlijken. Willen ze een historische reconstructie van het verhaal maken of richten ze het meer in als een fantasieverhaal? Wat écht belangrijk is, is dat de film consistent blijft en bovenal: dat het gewoon een goede film is.”

Vertalingen van Homerus

Ook de casting van de film valt niet bij iedereen in de smaak. Zo wordt Helena van Troje, beroemd om haar fabelachtige schoonheid, vertolkt door actrice Lupita Nyong’o. In de Ilias en de Odyssee omschrijft Homerus Helena als ‘blondharig’ en ‘witarmig’, waardoor zij in de westerse kunsttraditie doorgaans wordt afgebeeld als een vrouw met een lichte huidskleur en goudblond haar. Op het eerste gezicht lijkt Nyong’o, een vrouw met een donkere huidskleur en zwart haar, daarom een opmerkelijke keuze.

Odyssee

Bij een diepere taalkundige analyse van Homerus’ teksten blijkt de vork echter anders in de steel te zitten. Het Griekse woord ‘kallikomos’ wordt in vertalingen vaak versimpeld als ‘blondharig’, maar de term betekent letterlijk ‘prachtige’ of ‘schone haren’ en verwijst dus niet specifiek naar blond haar. Het specifieke Griekse woord voor blond haar, ‘xanthos’, gebruikt Homerus wel voor personages, zoals Achilles en Menelaus, maar opvallend niet voor Helena.

Daarnaast was de term leukolenos (‘witarmig’) in het Oudgrieks geen raciale aanduiding, maar een statusbevestiging. Aristocratische vrouwen in het oude Griekenland verbleven namelijk vaker binnenshuis en werden nauwelijks blootgesteld aan zonlicht. Hun lichtere armen vormden een scherp contrast met de zongebruinde huid van vrouwen die dagelijks buiten werkten. Homerus’ beschrijving van Helena laat dus veel ruimte open voor interpretatie. Haar omschrijving als ‘de mooiste vrouw ter wereld’ kan daarom op verschillende manieren worden ingevuld. In dat licht is het een mooi gegeven dat Lupita Nyong’o in 2014 door het tijdschrift People eveneens werd uitgeroepen tot de mooiste vrouw ter wereld.

Van mythologie naar geschiedenis

Volgens Strootman is een van de grootste uitdagingen bij het adapteren van de Odyssee en andere oude mythische verhalen het goed weergeven van de belangrijke rol van religie. “Als we dit soort verhalen vertalen naar onze moderne tijd, zetten we vaak de persoonlijke motivaties van de personages centraal. Daardoor vergeten we hoe fundamenteel de godenwereld was in de oudheid. Mythologie is eigenlijk een deel van religie; het zijn de verhalen die het ontstaan van de wereld uitleggen binnen een geloofsovertuiging. De Ilias en Odyssee spelen zich op de tijdlijn van de klassieke Grieken eigenlijk relatief laat af en precies op het punt waar onze 'gewone' geschiedenis echt lijkt te beginnen. De Trojaanse Oorlog is waarschijnlijk echt gebeurd, maar in Homerus’ hervertelling ervan lopen de goden nog wel naast de mens. Mythologie en geschiedenis beginnen dus precies hier naar elkaar over te lopen en mede daarom liggen een historisch-juiste en een meer fantasievolle voorstelling van de Odyssee zo dicht bij elkaar”, vertelt hij.

Het echte belang zit ‘m volgens Strootman daarom in de sfeer van het verhaal correct vast te weten leggen. “Goede films zijn een mooie manier om interesse op te wekken bij het publiek voor historische tijdvakken. Vrijheden mogen daarom best genomen worden. Wat belangrijk is, is dat The Odyssey je het gevoel geeft dat je krijgt wanneer je het boek aan het lezen bent.”