Mozart en Newton

Neurodivergentie in de geschiedenis: wanneer veranderde afwijkend gedrag in stoornissen?

Thijmen Oort

Door de geschiedenis heen is de manier waarop samenlevingen kijken naar afwijkend gedrag sterk veranderd. Wat ooit werd gezien als excentriciteit, genialiteit of zelfs morele tekortkoming, wordt tegenwoordig vaker geplaatst binnen het kader van neurodivergentie. Deze moderne term verwijst naar mensen wier hersenen informatie op een andere manier verwerken dan wat als ‘de norm’ geldt. 
 
Hoewel diagnoses als ADHD, autisme en hoogbegaafdheid pas in de afgelopen decennia breed zijn verspreid, is de onderliggende variatie in menselijk denken en gedrag waarschijnlijk zo oud als de mensheid zelf. In welke mate het menselijk brein zelf door de tijd heen verandert, is moeilijk vast te stellen, maar vast staat dat de interpretatiekaders waarmee menselijk gedrag wordt begrepen ingrijpend zijn veranderd.

Voor de diagnose: excentriek of geniaal? 

Isaac Newton Newtongeldt als een van de meest invloedrijke wetenschappers uit de geschiedenis, maar zijn gedrag roept ook vragen op vanuit een modern perspectief. Was hij simpelweg een excentrieke denker, of zou hij tegenwoordig binnen het autismespectrum worden geplaatst? Historici benadrukken met wat de Goldwater Rule wordt genoemd dat dit soort retrospectieve diagnoses met grote voorzichtigheid moeten worden benaderd. Historische bronnen geven een hoop inzicht over bekende figuren uit de geschiedenis, maar echte diagnoses kunnen alleen gemaakt worden als een psychiater persoonlijk iemand heeft onderzocht. 

Newtons genoteerde sterke hyperfocus speelde waarschijnlijk een belangrijke rol in zijn wetenschappelijke successen, maar zorgde er ook voor dat hij beperkte interesse had voor andere zaken. Volgens een vroege anekdotische bron werden Newtons colleges in Cambridge zo slecht bijgewoond dat hij soms, bij gebrek aan toehoorders, als het ware “tegen de muren” doceerde. Samen met beschrijvingen van zijn uitzonderlijke patroonherkenning en sociale onverschilligheid, vertoonde Newton eigenschappen die tegenwoordig vaak met autisme worden geassocieerd. Mozart

Een vergelijkbare spanning is zichtbaar bij andere historische figuren. Zo beschrijven bronnen dat Mozarts muzikale talent gepaard ging met druk, impulsief en onrustig gedrag. Hij had moeite stil te zitten, vertoonde uitstelgedrag en stond bekend om impulsieve uitbarstingen, abrupte wisselingen van gespreksonderwerpen en bijdehante opmerkingen. Zijn creativiteit leek bovendien niet constant beschikbaar, maar kwam in grote, tijdelijke vlagen. Al deze eigenschappen wekken vanuit een modern perspectief de suggestie op dat Mozart mogelijk ADHD had. 

Van beschrijving naar classificatie 

Volgens Pieter R. Adriaens, hoofddocent aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte (KU Leuven), blijft menselijk gedrag vaak grotendeels hetzelfde, terwijl de manier waarop samenlevingen het interpreteren en classificeren ingrijpend kan veranderen. "Er is in onze huidige samenleving een nieuwe manier van denken, kijken en begrijpen ontstaan," legt Adriaens uit. "Dat zorgt ervoor dat wat vroeger misschien als bizar, excentriek of simpelweg vervelend gedrag werd beschouwd, tegenwoordig sneller  wordt gepathologiseerd - oftewel tot een ziekte of stoornis wordt verklaard. Mensen die we nu diagnosticeren met een sociale fobie, werden vroeger bijvoorbeeld gewoon omschreven als extreem verlegen." 

Volgens Adriaens is daarbij vooral de aard of de waardering van de toestand of het gedrag bepalend: “Wanneer een toestand alleen maar nadelen heeft, is het makkelijker om te zeggen dat die onwenselijk is en daarom een ziekte. Als we echter zien dat een toestand ook voordelen kan hebben in bepaalde contexten, staat de deur open voor het label neurodivergentie. In tegenstelling tot bijvoorbeeld autisme, brengt een depressie in alle contexten alleen maar nadelen met zich mee en noemen we het daarom een ziekte.” 

Maatschappelijke stigma's vertaald naar psychische aandoeningen

De geschiedenis van de psychiatrie laat zien dat medische labels zelden neutrale beschrijvingen zijn geweest van menselijk gedrag. In sommige gevallen weerspiegelden ze juist maatschappelijke vooroordelen. Een extreem voorbeeld hiervan is de vermeende aandoening drapetomanie: “Drapetomanie werd in 1851 geïntroduceerd door de Amerikaanse psychiater Samuel Cartwright. Hiermee werd gesteld dat slaven die de neiging hadden hun gevangenschap te ontvluchten, psychisch ziek waren. Ride of LibertyIn het toenmalige Amerikaanse Zuiden, waar slavernij een grote rol speelde, werd het vluchtgedrag van ontsnappende slaven daarom als afwijkend gedrag gezien. Tegenwoordig nemen we drapetomanie totaal niet meer serieus; we weten immers dat mensen van nature streven naar een vrij bestaan”, vertelt Adriaens.  

Drapetomanie laat zien hoe diagnoses maatschappelijke vooroordelen en machtsstructuren in stand houden. Toch is de geschiedenis van de medische blik niet altijd problematisch geweest: soms zorgde een medisch label juist voor meer begrip voor minderheidsgroepen.

De paradox van medische erkenning 

Een voorbeeld hiervan is de manier waarop homoseksualiteit in de negentiende eeuw werd benaderd binnen de psychiatrie, onder invloed van denkers als Richard von Krafft-Ebing. Krafft-EbingVolgens Adriaens leidde deze medicalisering tot een paradoxale situatie: “Krafft-Ebing ontving brieven van homoseksuelen die hem uitvoerig bedankten voor het feit dat hij hun toestand als een aandoening beschreef. Dat iemand ze niet moraliseerde of criminaliseerde, maar wilde helpen betekende heel veel voor hen. De behandelingen waren echter vaak pijnlijk en bleken uiteindelijk niet effectief”. 

Honderd jaar later volgde de demedicalisering: in april 1974 schrapte de American Psychiatric Association homoseksualiteit uit haar registers, in 1990 gevolgd door de Wereldgezondheidsorganisatie. Deze historische verschuiving van 'zonde' en ‘misdaad’ naar 'ziekte' en uiteindelijk naar 'normale menselijke variatie', vormt de directe blauwdruk voor hoe we vandaag de dag naar neurodivergentie kijken. 

De geboorte van het spectrumdenken 

Vanaf de jaren '40 en ‘50 vonden er tal van grote ontwikkelingen plaats op het gebied van de psychologie. Zo werden de eerste diagnoses voor stoornissen als autisme gesteld. Volgens Adriaens was de groep van de eerste gediagnosticeerde mensen met autisme nog heel klein: “Autisme werd als ziektecategorie het leven in geroepen om te verwijzen naar jongens met ernstige communicatieve en gedragssymptomen. In de jaren ’60 schatten onderzoekers dat slechts 0,04 tot 0,05 procent van de bevolking autisme had. De grenzen van de autismeproblematiek zijn over de jaren heen steeds verder opgerekt. De populatie mensen die vandaag de dag de diagnose gesteld krijgt, ziet er daarom heel anders uit dan de aanvankelijke categorie mensen met autisme.”

In de tweede helft van de twintigste eeuw groeide het aantal diagnostische categorieën snel, met onder meer ADHD, dyslexie en het syndroom van Gilles de la Tourette. 

Vanaf de jaren '90 verschoof het denken verder dankzij de Australische sociologe Judy Singer. Zij stelde dat neurologische variatie geen afwijking hoeft te zijn, maar een natuurlijke menselijke variatie en noemde dit neurodiversiteit. De Amerikaanse activist Kassiane Asasumasu breidde dit concept later uit met het begrip neurodivergentie, dat specifiek verwijst naar hersenen die afwijken van de maatschappelijke norm. 

Binnen deze benadering verschoof de focus van tekortkomingen naar variatie, en kregen eerder als problematisch geziene eigenschappen steeds vaker een neutrale of zelfs positieve betekenis. 

Hedendaagse opstapeling van diagnoses 

De afgelopen decennia is het aantal diagnoses van aandoeningen die vaak onder de noemer neurodivergentie worden geplaatst sterk toegenomen. Neurodivergentie Autisme komt volgens schattingen nu voor bij 1 tot 3 procent van de bevolking, terwijl het aantal ADHD-diagnoses onder jonge volwassenen met een factor twintig is gestegen.  

Adriaens hoopt dat we als maatschappij niet doorslaan in het labelen van gedrag: “Omdat we autisme nu benaderen als een spectrum, worden veel mensen gediagnosticeerd met een milde variant. De kritiek op deze explosie aan diagnoses groeit; het zorgt er namelijk voor dat de zorg en aandacht soms verspreid raken over een te brede groep, waardoor de focus op mensen met een ernstige problematiek verwatert." 

Bronnen:

Afbeeldingen:

Ook interessant: 

Rubrieken: 

Ontdek Archeologie Magazine

Ga mee op ontdekkingstocht naar archeologische vindplaatsen in binnen- en buitenland!

Meer informatie
Het beste van IsGeschiedenis in je inbox?

Meld je nu aan voor onze nieuwsbrief. 

AANMELDEN