Want als de bom valt: Veilig dankzij de noodbrochure

De komende maand valt bij alle Nederlanders het informatieboekje ‘Bereid je voor op een noodsituatie’ op de mat. Met praktische tips en voorbeelden helpt het boekje om te zorgen dat mensen zich bij een noodsituatie de eerste 72 uur kunnen redden. Maar het is niet de eerste keer dat zo’n gids verschijnt. Tijdens de Koude Oorlog, toen iedereen bang was voor een atoomoorlog, werd er een vergelijkbaar boekje uitgegeven. Echter blijken de destijds gegeven tips niet heel nuttig te zijn.

In september 1961 werd er bij zo’n 3,5 miljoen Nederlandse huishoudens de informatiebrochure ‘Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf’ thuisbezorgd. Deze brochure was uitgegeven door Bescherming Bevolking als gevolg van de oplopende spanningen tussen de Sovjet-Unie en satellietstaten en het Westen. Door de toenemende dreiging werd er serieus rekening gehouden met een nucleaire oorlog. Het boekje bevatte daarom ook informatie over hoe je jezelf kon beschermen tijdens de ontploffing van een atoombom. Volgens de overheid zou je, als je de tips opvolgde, de radioactieve neerslag kunnen overleven. De boodschap was dus dat het allemaal wel goed zou komen, mits men het advies serieus nam.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

De voorbereiding

Maar wat waren deze tips en adviezen dan? De belangrijkste tip was het maken van een schuilplaats. Dat zou namelijk de beste bescherming tegen een atoombom zijn. In de brochure stond hierover: “Een gang is veiliger dan een huiskamer, een muurkast of plaats onder de trap is nog beter en een kelder is natuurlijk het best.” Ook las je in het boekje hoe je deze schuilplaats het beste in kon richten. Er werd door de overheid namelijk serieus rekening gehouden met een zogenaamde fall-out (radioactieve neerslag) na de explosie. Als dit gebeurde, moest men twee dagen in de schuilplaats blijven en een week binnenshuis. Het was daarom van belang dat er een goede voedselvoorraad werd aangelegd. Vooral voedsel wat lang houdbaar bleef, zoals eten in blik werden aangeraden om in huis te hebben. Daarnaast waren verbandmiddelen om de eerste hulp te verlenen belangrijk. In de brochure ‘Wenken’ staat daarom ook een uitgebreide toelichting over hoe je wonden moet verbinden en verzorgen.

De voorbereidingen uit het boekje van 1961 op een mogelijke atoombom en fall-out zijn enigszins vergelijkbaar met het huidige noodboekje dat wordt uitgegeven. Ook hierin wordt beschreven dat het belangrijk is om een noodpakket samen te stellen, dus onder andere een voedselvoorraad en een verbanddoos. Het verschil is dat het huidige noodhulpboek niet alleen is uitgegeven om jezelf voor te bereiden op de effecten van een atoomoorlog. Er wordt nu de nadruk gelegd op dat we rekening moeten houden met een noodsituatie, bijvoorbeeld een overstroming, stroomstoring of een digitale aanval. In zo’n situatie duurt het even voordat de hulpdiensten ter plaatse zijn en daarom moet iedereen 72 uur lang op zichzelf aangewezen kunnen zijn. De boodschap van de beide boekjes komen wel overeen: bereid je goed voor, zodat je niet voor verrassingen komt te staan.

Waarschuwing door lichtflits

Tot nu toe zijn er dus nog wel logische en nuttige dingen vermeld in de brochure ‘Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf’. Maar achter de tips die je moest opvolgen als er ook daadwerkelijk atoombom zou vallen, kunnen wat vraagtekens gezet worden. De schuilplaats wordt beschreven als de veiligste plek, maar als je je tijdens een explosie buiten bevond, was het zaak om zo snel mogelijk achter een greppel of muur te duiken. Door plat op de grond te gaan liggen, zou je jezelf kunnen beschermen. Om een explosie aan te kondigen, werd er een luchtalarm gegeven, zodat mensen konden schuilen. Als er niet op tijd een luchtalarm werd gegeven, kreeg je volgens de brochure nog een waarschuwing van een zogenoemde lichtflits. Dan had je gelukkig nog enkele seconden de tijd om ‘onder een tafel, in een greppel of achter een boom te duiken.’ Inmiddels weten we dat als er een atoombom valt, binnen enkele milliseconden alles wordt weggevaagd. Na de lichtflits is er dus geen mogelijkheid meer om een schuilplaats te vinden, omdat er geen enkele overlevingskans is. De hele omgeving, inclusief jijzelf, is verschroeid.

Ondanks dat gaat de brochure uitgebreid in op wat je moet doen na zo’n explosie. De radioactieve neerslag kon dagen, weken of zelfs maanden duren, dus het was belangrijk dat er rekening werd gehouden met de drie A’s: Afstand, Afscherming en Afwachten. Er moest afstand gehouden worden tot radioactief stof. Ver van de buitenmuren staan, was hierbij belangrijk. Alle ramen moesten worden afgeschermd, zodat er geen stof doorheen kon. Als laatste zat er niets anders op dan gewoon af te wachten. Het stralingsrisico nam af naarmate de tijd vorderde. Men moest zo lang mogelijk in de schuilplaats blijven om geen risico te lopen. Dat radioactieve straling overal binnen kon dringen en dat je was toen nog niemand van bewust. Als je op wonderbaarlijke wijze de klap van een atoombom zou overleven, stierf je enkele uren na de explosie alsnog door de hoeveelheid radioactieve straling die vrijkwam.

Weinig belangstelling

Ondanks dat de overheid wilde dat iedereen de boodschap van het boekje uiterst serieus nam, reageerden mensen destijds nogal laconiek. Ze dachten dat het allemaal niet zo vaart zou lopen en daarom werden er maar weinig noodpaketten aangelegd. Schrijver Harry Mulisch gaf zelfs een satirisch pamflet uit genaamd: ‘Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf, tijdens de jongste dag’. Hierin beschreef hij verschillende overlevingstips met een sarcastische ondertoon. Of het noodhulpboekje dat nu wordt uitgegeven wel zijn boodschap kan overbrengen, moet de komende weken gaan blijken.