De Straat van Hormuz zorgt al eeuwenlang voor conflict

De Straat van Hormuz is de drukst bevochten scheepvaartroute ter wereld. Terwijl recente aanvallen en oplopende spanningen tussen Iran, Israël en de VS het zeeverkeer in de Perzische Golf tot het uiterste tarten, herhaalt de geschiedenis zich. Al sinds de oudheid is deze smalle waterweg de enige toegangspoort tot de rijkdommen van het Midden-Oosten. Wie de Straat van Hormuz controleert, heeft een behoorlijke invloed op de wereldeconomie, een machtsspel dat al duizenden jaren duurt."

De oudste bekende menselijke beschavingen ontstonden bij de halve vruchtbare maan, gelegen tussen de rivieren de Eufraat en de Tigris. Deze rivieren monden uit in de Perzische Golf Aan de kusten van deze zee werden al zeer vroeg nederzettingen gesticht en waagde men zich de zee op. De oudste bronnen maken dan ook al melding van de doorgang, nu bekend als de Straat van Hormuz.

De Indische Oceaan

De Straat van Hormuz verbindt de Perzische Golf en de Golf van Oman. De straat vormt daarmee de verbindingsweg naar de Indische Oceaan, de oceaan waar oost- en west-Azië elkaar ontmoeten. Chinese en Indiase handelaren brachten via de zee goederen naar het Arabische schiereiland en de Perzische Golf. Vice versa trokken Arabische en Perzische handelaren oostwaarts om hun waar te verkopen. Bronnen uit oude beschavingen zoals de Babyloniërs, de Perzen en de Meden beschrijven al hoe handelsschepen en oorlogsvloten veelvuldig gebruikmaakten van de Straat van Hormuz.

Sinbad de Zeeman

Een mooi voorbeeld van het gebruik van de Straat van Hormuz in oude bronnen, is de fictieve figuur Sinbad de Zeeman. Het verhaal stamt uit de Mesopotamische periode (ca. 6500 - 500 v. Chr.), en verhaalt dat Sinbad lange reizen ondernam via de Straat van Hormuz. Sinbad kwam op de wijde oceaan gigantische vogels en vreemde beesten tegen, waaronder de nu uitgestorven olifant-vogel. Historici menen dat het verhaal deels gebaseerd is op werkelijke bevindingen van zeevaarders die door de straat de wijde wereld in voeren.

Olie en Conflict

Tegenwoordig is de Perzische Golf van vitaal belang voor de olie-industrie. De olie die door de Straat van Hormuz wordt verscheept, betreft een derde van alle olie die per zee wordt vervoerd. De straat is echter redelijk smal, op het smalste stuk zelfs maar 33 kilometer, met vaargeulen van maar 3 kilometer breed. Dit maakt de doorgang erg kwetsbaar. De recente aanvallen zijn dan ook niet de eerste conflicten die rond de straat plaatsvinden.

In de 16de eeuw vochten de Portugezen en de Ottomanen om controle in de Perzische Golf. In 1553 vond er een confrontatie tussen de twee machten plaats in de Straat van Hormuz, die door de Portugezen gewonnen werd. Een recenter voorbeeld is de Iraaks-Iraanse oorlog. Tijdens deze oorlog claimden zowel Irak als Iran exclusieve zones in de Perzische Golf en de Straat van Hormuz en vielen vervolgens olietankers in het gebied aan. Deze reeks aanvallen, die duurde van 1981 tot 1988, kwam bekend te staan als de Tankeroorlog en kostte meer dan honderd zeelieden het leven. Uiteindelijk besloot de VS om Koeweit te helpen bij het exporteren van olie over zee, door marineschepen als escorte met de olietankers mee te laten varen. 1987 en 1988 kwam het daardoor tot een rechtstreekse militaire confrontatie tussen de VS en respectievelijk Irak en Iran. In 1987 viel een Iraaks gevechtsvliegtuig een Amerikaans fregat aan, waarbij 37 Amerikanen omkwamen. De toenmalige Iraakse president Saddam Hoessein verklaarde al snel dat het om een vergissing ging en bood zijn excuses aan. De piloot zou naar verluidt zelfs ter dood zijn veroordeeld vanwege die vergissing. In dezelfde periode kwam het ook tot confrontaties tussen de VS en Iran. Meerdere Amerikaanse schepen raakten Iraanse zeemijnen en meerdere keren kwam het tot gewelddadige schermutselingen tussen de Amerikaanse marine en Iraanse troepen. Op 3 juli 1988 ging het daarbij verschrikkelijk mis, toen bemanningsleden van het Amerikaanse marineschip USS Vincennes het passagiersvliegtuig Iran Air Flight 655 aanzagen voor een gevechtsvliegtuig en het uit de lucht schoten. Alle 290 inzittenden van het vliegtuig kwamen daarbij om.

Iran heeft sindsdien nog vaker schepen in de Straat van Hormuz aangevallen en gedreigd de zeestraat te sluiten. Meerdere keren zijn schepen onder dubieuze voorwendselen geënterd door de Iraanse marine. Ook zijn er meerdere keren schepen aangevallen met raketten of drones. Na de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran van 28 februari 2026 viel Iran weer op grotere schaal schepen in de Straat van Hormuz aan en verklaarde de zeestraat voor gesloten. Na stukgelopen onderhandelingen in april van datzelfde jaar verklaarde juist de VS de straat voor gesloten. Door de crisis dreigt de grootste oliecrisis sinds de jaren 70 te ontstaan.

Dit artikel is een bewerking van een artikel dat eerder op IsGeschiedenis verscheen.

Bronnen:

Thoughtco.com: Strait of Hormuz
Volkskrant.nl: Oplopende spanning in de belangrijkste vaarroute ter wereld kan grote gevolgen hebben voor olietoevoer
S. Özbaran en D. Manuell, ‘The Ottoman Turks and the Portuguese in the Persian Gulf, 1534 – 1581’, Journal of Asian History 6:1 (1972) 45-87.