De unieke ontstaansgeschiedenis van het Noorse koningshuis

Op 9 september werd de overleden Noorse koning Harald V begraven. De enorm populaire koning wordt opgevolgd door zijn zoon Haakon VIII. Opmerkelijk genoeg is hij pas de vierde vorst op de moderne Noorse troon. Het koningshuis is namelijk een van de jongste én meest unieke van Europa: in 1905 stemde de bevolking in een historisch referendum zelf voor het herstellen van de monarchie. Hoe werd een democratisch land zonder eigen vorst weer een koninkrijk, en waarom haalden de Noren juist een Deense prins naar Oslo?

Het koninklijke verleden van Noorwegen

Traditioneel wordt Harald Schoonhaar (Harald Hårfagre) beschouwd als de eerste koning van Noorwegen. Volgens de overlevering wist hij aan het einde van de negende eeuw verschillende kleine koninkrijken en gebieden onder zijn gezag te verenigen. Rond het jaar 890 zou zo een groter Noors koninkrijk zijn ontstaan.

Noorse koningshuis

Onder latere koningen kreeg het christendom een steeds belangrijkere plaats. Vooral Olaf II Haraldsson, beter bekend als Olaf de Heilige, speelde een grote rol in de kerstening van Noorwegen. Hij sneuvelde in 1030 tijdens de Slag bij Stiklestad en groeide daarna uit tot nationale heilige. Zijn naam zou eeuwen later opnieuw een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van het moderne Noorse koningshuis.

De middeleeuwse Noorse monarchie bleef niet bestaan binnen een enkele familie. Vanaf de late middeleeuwen raakte Noorwegen steeds nauwer verbonden met de andere Scandinavische koninkrijken. Zo trad het land in 1380 in een personele unie met Denemarken, waarbij de macht verschoof naar Kopenhagen. Na de Napoleontische oorlogen werd Noorwegen in 1814 afgestaan aan Zweden. De Noren probeerden zich onafhankelijk te verklaren en stelden een eigen grondwet op. Uiteindelijk kwam er een unie met Zweden tot stand. Noorwegen had daarbij een eigen grondwet, parlement en regering, maar de Zweedse koning was ook koning van Noorwegen.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

De crisis van 1905

In de loop van de negentiende eeuw groeide het Noorse nationalisme. Vooral de vraag hoeveel zelfstandigheid Noorwegen binnen de unie moest krijgen, zorgde voor spanningen. Noorwegen was inmiddels een moderne natie met een eigen identiteit en politieke cultuur. Veel Noren vonden het steeds minder logisch dat hun koning in Stockholm zetelde.

Het conflict bereikte zijn hoogtepunt in 1905. Een belangrijke kwestie was de wens van Noorwegen om eigen consulaten in het buitenland te openen. De Noorse regering wilde daarmee meer zelfstandigheid in buitenlandse en handelszaken, maar koning Oscar II weigerde zijn goedkeuring te geven. Op 7 juni 1905 verklaarde het Noorse parlement, het Storting, dat de unie met Zweden was beëindigd. Een dreigende oorlog werd uiteindelijk voorkomen door een referendum. Op 13 augustus 1905 mochten de stemgerechtigde mannen in Noorwegen zich hierover uitspreken. De overgrote meerderheid stemde voor: 99,5% van de 368.392 stemmen waren voor onafhankelijkheid.

Vrouwen hadden in 1905 nog geen stemrecht bij nationale verkiezingen en referenda. Zij probeerden desondanks invloed uit te oefenen en verzamelden ruim 270.000 vrouwenstemmen voor de onafhankelijkheid. Deze campagne werd later door suffragettes gebruikt als bewijs dat er bij vrouwen wel degelijk politieke betrokkenheid is. In 1913 kregen vrouwen in Noorwegen als een van de eerste Europese landen kiesrecht, mede door dit grote succes.

In oktober erkende Zweden de Noorse onafhankelijkheid. De Noren waren vrij, maar wat voor land moest Noorwegen worden? Een republiek, of opnieuw een koninkrijk?

Een Deense koning?

De Noorse regering richtte haar blik op prins Carl van Denemarken. Hij was de tweede zoon van de Deense koning Frederik VIII en getrouwd met prinses Maud, een dochter van de Britse koning Edward VII. Daarmee beschikte hij over belangrijke familiebanden in zowel Denemarken als Groot-Brittannië. Zijn Scandinavische achtergrond zorgde er ook voor dat Carl eerder geaccepteerd zou worden door het volk. Carl wilde echter niet zomaar koning worden. Hij eiste dat de Noren zelf zouden beslissen of zij hem als monarch wilden.

Op 12 en 13 november 1905 werd dit referendum gehouden. Net als bij de onafhankelijkheidsverkiezing was de meerderheid voor. Bijna 80% van alle stemmers wilde prins Carl op hun troon zien. In de geschiedenis van Europa is dit de enige keer dat zo overduidelijk is gekozen voor een koning in een referendum. In andere landen betekende een referendum vaak het einde van een monarchie zoals Italië in 1946 en Griekenland in 1974. Liechtenstein koos in 2003 dan weer voor het andere uiterste, zij stemden massaal om meer macht te geven aan prins Hans-Adam II.

Op 18 november koos het Storting prins Carl officieel tot koning. Hij nam de naam Haakon VII aan. Zijn tweejarige zoon Alexander kreeg voortaan de naam Olav. Daarmee verwees de nieuwe koninklijke familie bewust naar de middeleeuwse Noorse koningen. Het was een meesterlijke PR-zet waarmee het koningspaar direct de harten van de Noorse bevolking wist te winnen.

Noorse koningshuis

Alles voor Noorwegen

Op 25 november arriveerden Haakon, koningin Maud en kroonprins Olav in Kristiania, het huidige Oslo. Daarmee begon de geschiedenis van het moderne Noorse koningshuis. De nieuwe koninklijke familie voor een uitdaging: de nieuwe koning was Deens, zijn vrouw was verbonden met het Britse koningshuis en toch moest het gezin een duidelijk Noors karakter krijgen. Met hun vernoemingen naar de iconische middeleeuwse koningen Haakon en Olav was de toon al direct gezet.

Koning Haakon nam de taak om ‘Noors’ te worden enorm serieus. Hij reisde veel door het land, verdiepte zich in de Noorse samenleving en probeerde zich als een nationale, eerder dan als een buitenlandse, koning te presenteren. Zijn keuze voor het motto ‘Alt for Norge’ – ‘Alles voor Noorwegen’ paste daar goed bij.

Op 22 juni 1906 werden Haakon en Maud gekroond in de Nidarosdom in Trondheim. Het zou de laatste officiële kroning van een Noorse koning zijn, tegenwoordig is er slechts een eed die wordt afgelegd voor het parlement. Haakon VII groeide uiteindelijk uit tot een belangrijk nationaal symbool. Vooral tijdens de Duitse invasie van Noorwegen in 1940 werd zijn betekenis duidelijk. De koning weigerde de Duitse eisen te accepteren en vertrok met de regering naar Londen. Vanuit ballingschap bleef hij de Noorse weerstand vertegenwoordigen. Met name deze periode heeft zijn positie als populaire koning onbetwist gemaakt.

Na zijn dood in 1957 volgde zijn zoon hem op als Olav V. Daarna kwamen Harald V en, sinds 2026, Haakon VIII op de troon.