Stilte op de Dam 4 mei 1946

Geschiedenis van Dodenherdenking

1945-  Nederland is pas vier dagen bevrijd van de Duitse bezetter als de eerste herdenking voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog wordt gehouden. 4 mei groeit met de jaren uit tot nationale dodenherdenking voor alle na mei 1940 gevallen oorlogsslachtoffers. Het is ook een dag waar traditiegetrouw veel ophef over is.

Na 1945 werd 4 mei als nationale dodenherdenkingsdag aangewezen. De dag erna, 5 mei, wordt de bevrijding van de Duitse bezetting gevierd. In eerste instantie was de herdenking alleen voor militaire oorlogsslachtoffers. In 1960 werden hier, na kritiek vanuit de (Joodse) gemeenschap, ook de meer dan 100.000 weggevoerde en vermoorde Joden aan toegevoegd, die daarvoor niet genoemd werden tijdens de herdenking. Na 1961 had de herdenking niet alleen meer betrekking op Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, maar worden alle door militaire conflicten en vredesoperaties getroffenen herdacht.

Ophef

De eerste grote ophef rond dodenherdenking ontstond in 1970. Twee mannen van de zogenaamde Amsterdamse Jongerenactiegroep Homoseksualiteit probeerden een krans te leggen op het oorlogsmonument op de Dam voor de in concentratiekampen omgekomen homoseksuelen. Dit werd verboden en de mannen werden afgevoerd door de politie. Na Kamervragen mocht het jaar daarop wel een krans worden gelegd voor omgekomen homoseksuelen en zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog. De herdenking blijft een gevoelig onderwerp. Regelmatig lopen de gemoederen hoog op, bijvoorbeeld toen de Duitse ambassadeur in Nederland had aangegeven op 4 mei graag bij de ceremonie op de Dam aanwezig te zijn. Dit ging uiteindelijk niet door, wegens de grote stroom kritiek. In 2018 liep er kort geding tegen een groep die tijdens de twee minuten stilte wilde protesteren. 

Wie is het slachtoffer?

Niet alleen bij de nationale ceremonie in Amsterdam, maar ook bij plaatselijke herdenkingen zijn er vaak conflicten over de invulling van 4 mei. Zo ontstond in Culemborg onrust omdat de zoon van NSB’er Rost van Tonningen daar op 4 mei zou komen spreken. In andere dorpen en steden worden wel steeds vaker Duitsers bij het herdenkingsritueel betrokkenen, om te laten zien dat er ook Duitse slachtoffers waren. Hier is vooral kritiek op vanuit de Joodse gemeenschap en voormalig verzetsstrijders, die vinden dat Duitsers daarmee op hetzelfde niveau worden geplaatst als de degenen die door Duits toedoen zijn omgekomen.

Om verwarrig te voorkomen vaardigt het Comité 4 en 5 mei een memorandum uit waarin is vastgelegd wie er precies herdacht worden. De tekst daarvan luidt:

"Tijdens de Nationale Herdenking herdenken wij allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties."

Kranslegging op de Dam 4 1964

Kranslegging

De ceremonie tijdens dodenherdenking bestaat tegenwoordig uit een kranslegging, twee minuten stilte en een aantal toespraken op de Dam in Amsterdam. Onder andere prinses Beatrix, Koning Willem-Alexander en verschillende vertegenwoordigers van de regering zijn aanwezig. Ook is er veel aandacht voor veteranen uit de verschillende oorlogen. Op de Waalsdorpervlakte, in de Scheveningse duinen, wordt ook ieder jaar op 4 mei een herdenking gehouden, speciaal voor de daar omgekomen verzetsleden. Ook in 2012 was er weer veel ophef over dodenherdenking. Lees er hier meer over.

Na de herdenking vieren we de vrijheid op Bevrijdingsdag. Hoe is die dag uitgegroeid tot een grote feestdag? Dat lees je hier.

Leestip:

Verhalencultuur AuschwitzEen boek om in te wonen – De verhaalcultuur na Auschwitz
Auteur: Liesbeth Hoeven
Uitgever: Verloren
ISBN: 9789087044916
Prijs: €29,–

Bestel een boek om in te wonen

 

 

Afbeeldingen: 

Meer weten

Neem nu een abonnement en krijg schitterende cadeau's!

De Barbaren geeft een schitterend overzicht van de voorouders van de hedendaagse Europeanen.