Hoe consumeren we films door de geschiedenis heen?

Netflix heeft onlangs 80 miljard geboden op Warner Bros. Tegenwoordig worden de meeste films en series gekeken via streamingdiensten en dat is terug te zien in de gigantische bedragen die in het wereldje omgaan. Vroeger waren het juist de bioscopen die de dienst uitmaakten. Hoe werden films door de jaren heen geconsumeerd?

De allereerste soort films werd al in de 17de eeuw gemaakt. Natuurlijk waren er nog geen camera’s in die tijd, maar wel de toverlantaarn, de voorloper van een diaprojector. Met deze lantaarn konden doorzichtige afbeeldingen op een wand geprojecteerd worden. Hij bestond uit een cilinder waarin bijvoorbeeld dieren in allerlei standen waren getekend. Door deze snel te laten draaien en het beeld op een muur te projecteren, leek het net alsof de figuren bewogen.

Het ontstaan van de filmcamera en de eerste voorstellingen

De kinetoscoop bracht het fenomeen film al een stukje verder. In deze kijkkast konden korte filmpjes bekeken worden door een kijkgatje. Door het grote stroomverbruik en de onhandigheid van het apparaat werd het echter geen succes. Wel inspireerde het de vader van de gebroeders Lumière, en die naam zegt je misschien wel wat. Deze Franse gebroeders werden geïnspireerd door de verhalen van hun vader over de kinetoscoop en brachten een paar jaar later de eerste filmcamera uit. Het voordeel van hun uitvinding was dat deze veel kleiner was, en de films via een projector door meerdere mensen tegelijk bekeken konden worden.

Toen de gebroeders hun eerste films tijdens een voorstelling in Parijs lieten zien, stond het publiek absoluut versteld. Hoewel het slechts om alledaagse beelden ging, zoals vrouwen die na het werk de fabriek verlieten of een rijdende trein, was dit een primeur. De gebroeders lieten slechts 10 filmpjes van 45 seconden zien, maar het publiek was razend enthousiast. De nieuwigheid van deze korte, simpele films was er echter al snel af. Het bleven toch alledaagse, doodnormale handelingen die werden vastgelegd. De populariteit van de cinematografie zakte daarom even weg, maar toen ontdekten filmmakers een ander concept: de verhalende film.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Bioscopen als onderdeel van vermaak

De overstap naar langere verhalende films droeg een belangrijk steentje bij aan de ontwikkeling van de bioscoop. Mensen konden in rondreizende bioscopen films bekijken. De films die hier vertoond werden, hadden geen geluid, dus er werd door een orkest livemuziek toegevoegd. Later werd het orkest vervangen door een grammofoon. Toen het gebruikelijker werd om films in vaste filmzalen te vertonen, was de Franse filmondernemer Léon Ernest Gaumont er als eerste bij om bioscopen op te richten. Zijn Palace Gaumont in Parijs was de eerste ‘echte’ bioscoop. Door de enorme helderblauwe versieringen in de bioscoopzaal zag deze voormalige renbaan er sprookjesachtig uit. Het publiek was dan ook verbluft door de voorstellingen die er gegeven werden. Gaumonts bioscoopketen was een van de grootste ter wereld. Toch waren er twee van zijn landgenoten die net iets bekender werden.

Dit waren namelijk de Franse broers Pathé, die je vast wel kent van de wereldberoemde bioscoopketen Pathé. Zij bouwden namelijk een enorm filmimperium op. Na het oprichten van eigen filmstudio’s en het produceren van meerdere films, openden de broers hun eerste bioscopen onder de naam Omni Pathé. Dit werd extra interessant en succesvol doordat nieuwe Franse arbeidswetten werknemers meer vrije tijd gaven. Al snel kreeg Omni Pathé wereldwijde belangstelling met bioscopen in Wenen, Amsterdam en Brussel. Enkele jaren later was het tijdperk van de cinema aangebroken: Europa lag bezaaid met steeds grotere, mooiere bioscoopzalen. De avondvullende speelfilm had zijn intrede gedaan.

Het Polygoonjournaal en blockbusters

Ook in Nederland rezen de bioscopen inmiddels als paddestoelen uit de grond. Muziek en toneel, wat eerst de populairste invulling van een avondje uit was, maakten in de jaren 10 plaats voor de filmvoorstelling. De duurdere en luxere filmtheaters bevonden zich dan ook in de drukke uitgaanscentra van de steden. Maar de bioscoop was niet alleen vermaak: vanaf 1920 was het Polygoonjournaal een belangrijke nieuwsbron voor veel Nederlanders. Televisies waren er in die tijd natuurlijk nog niet en daarom werd dit journaal uitgezonden in de bioscoop. Het ging vooral om de mooie beelden, omdat het niet te ingewikkeld moest worden voor de mensen. Hierdoor werd er gekozen voor eenvoudige onderwerpen en aantrekkelijke beelden.

De jaren 70 zorgden door de komst van blockbusters, zoals Star Wars, Jaws en The Exorcist, en verschillende nieuwe genres voor een bloeiperiode van de bioscoop. In 1968 werd de Hays-code afgeschaft; dit was een lijst met regels waar de Amerikaanse films aan moesten voldoen. Door deze afschaffing kwamen er veel meer mogelijkheden voor filmmakers, onder andere op het gebied van seks, geweld en diversiteit. Regisseurs kregen meer creatieve vrijheid en ruimte voor volwassenere thema’s. Hollywood beleefde de ‘New Hollywood’-beweging, doordat er meer films met maatschappelijke en politieke relevantie uitkwamen. Eind jaren zestig werden controversiële films, zoals Bonnie & Clyde, uitgebracht, die onder het publiek enorm succesvol waren.

Opkomst van televisie en streamingdiensten

Tegelijkertijd zorgden de opkomst van betaalbare kleurentelevisies, kabeltelevisies en vroege video-opname voor concurrentie bij bioscopen. Door deze mogelijkheden werd het steeds aantrekkelijker om thuis een film te kijken. Toen er meer televisies in de woonkamer verschenen, daalde het aantal bioscoopbezoekers sterk. Het gemak van thuis films kijken verving het uitje naar de bioscoop, wat leidde tot de sluiting van veel bioscopen.

De manier van televisiekijken is de laatste jaren sterk veranderd door de opkomst van de vele streamingdiensten. Waar vroeger de avond werd bepaald door de vaste programma’s van grote zenders, kiezen steeds meer mensen nu zelf wat en wanneer ze kijken. Het ‘ouderwetse’ televisiekijken en het klaarzitten voor je favoriete programma nemen al jaren af. Kijkers hebben door deze streamingdiensten veel meer vrijheid en flexibiliteit. Je bepaalt zelf wanneer je favoriete serie of film start en wanneer je iets anders wilt kijken. Toch blijft de bioscoop ook bestaan: de sector past zich aan door in te spelen op de unieke grote-scherm-ervaring. Het blijft voor mensen, net zoals in het begin van de 20ste eeuw, een magische ervaring.