Iran: van wereldse grootmacht tot gesloten religieuze gemeenschap

Eeuwenlang stond Iran, het voormalige Perzië, bekend als een open en invloedrijke wereldmacht waar culturen, religies en ideeën samenkwamen. In de twintigste eeuw leek het land opnieuw die weg in te slaan, met snelle modernisering en sterke banden met het Westen. Toch veranderde Iran in korte tijd in een gesloten religieuze staat. Onlangs is het weer onrustig in het land door verschillende opstanden. 

Het onstaan van Iran

In de zesde eeuw voor Christus gaven de Grieken het gebied dat we nu Iran noemen de naam Perzië. Die naam verwees oorspronkelijk naar Pars, een provincie in het zuiden van het land. Uit dit gebied kwamen de beroemde veroveraars Cyrus de Grote en Darius, die het Perzische Rijk in korte tijd enorm uitbreidden. Hun successen maakten zo’n indruk op de buitenwereld dat niet alleen Pars, maar het hele rijk bekend kwam te staan onder de naam van deze machtige provincie.

In de twintigste eeuw probeerde Perzië zijn oude glorie nieuw leven in te blazen. In 1921 kwam legerofficier Reza Khan aan de macht en liet zich in 1926 tot sjah kronen. hij nam de naam Pahlavi aan en voerde met met harde hand modernisering door. Hij wilde Iran transformeren tot een moderne staat met een sterke overheid, infrastructuur en onderwijs. In 1935 riep hij de wereld op om de naam Iran te gebruiken, omdat die de diversiteit van het land beter weerspiegelde dan Perzië.

Westerse hervormingen

Maar Iran was een land van tegenstellingen. De snelle modernisering en nauwe banden met het Westen stuitten op groeiende kritiek van religieuze geestelijken en veel intellectuelen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bracht Reza Pahlavi zijn eigen ondergang dichterbij: zijn regering werkte opportunistisch samen met nazi-Duitsland, waarop Britse en Russische troepen het land binnenvielen. In 1941 werd hij verbannen en opgevolgd door zijn zoon Mohammad Reza Pahlavi.

Die zoon zette in de jaren zestig een nieuwe reeks hervormingen in: de zogenoemde Witte Revolutie. Hij voerde hervormingen door op gebied van onderwijs, vrouwenrechten en de economie en probeerde Iran verder naar het Westen te trekken. Tegelijkertijd nam de weerstand toe. Religieuze leiders zagen in de modernisering een bedreiging van de islamitische waarden en verzetten zich tegen de hervormingen. De spanning escaleerde in het jaar 1978-1979, toen massale opstanden uitbraken. Deze opstanden, geleid door Ayatollah Khomeini, betekenden in 1979 het einde van de Pahlavi Dynastie en het begin van de Islamitische Republiek Iran.

Strenge islamtische wetgeving

Onder Khomeini en zijn opvolgers veranderde Iran ingrijpend. Waar de sjahs probeerden een open, verwesterde samenleving op te bouwen, werd de nieuwe staat geheel gevormd door religieuze leiders en islamitische wetgeving. Tegenstanders werden onderdrukt, kritiek gesmoord en het politieke systeem werd stevig in handen van geestelijken gelegd.

In het publieke domein heersen de regels van de Islamitische Republiek, maar in het private leven schemeren nog vele westerse invloeden uit eerdere tijden door. De vrijheden die Iran voorafgaand aan 1979 kende, hebben gezorgd voor een ontwikkelde en onderwezen bevolking. Vandaag de dag proberen delen van de stedelijke bevolking op creatieve en soms gevaarlijke wijze de eerder verworven westerse gewoonten ook in de huidige zeer religieuze maatschappij te behouden.

Huidige opstanden 

Maar ook vandaag blijft Iran een land in beweging. Recente protesten hebben zich verspreid over vrijwel alle provincies, als gevolg van de stijgende inflatie en onvrede over het streng Islamtisch politieke systeem. De Iraanse autoriteiten reageren met onder andere massale arrestaties, inzet van veiligheidstroepen en een landelijk afgesloten internet om de verslaggeving te beperken. Tijdens de demonstraties zijn al meer dan 500 mensen omgekomen. Deze ontwikkelingen laten zien hoe diep de onvrede zit en welke risico’s Iraniërs nemen als zij zich uitspreken tegen het huidige regime.