Wie waren de Vijf Goede Keizers van het Romeinse Rijk?

Op 17 maart 180 n. Chr. overleed de Romeinse keizer Marcus Aurelius. Met zijn dood kwam er een einde aan het tijdperk van de Adoptiefkeizers. Deze vijf opeenvolgende heersers staan ook wel bekend als de Vijf Goede Keizers. Deze eretitel krijgen zij omdat ze alle vijf bekwaam over het rijk heersten, een zeldzaamheid in de geschiedenis van de Romeinen. Wie waren deze vijf keizers en waarom worden zij, eeuwen later, nog steeds zo positief herdacht?

De Adoptiefkeizers worden zo genoemd omdat zij werden geadopteerd door hun voorganger en op hun beurt zelf ook een opvolger kozen. Deze periode, die liep van 96 tot 180 n. Chr., waarin Rome werd geregeerd door de Vijf Goede Keizers, staat nog steeds bekend als de Gouden Eeuw van Rome. Opvallend is dat deze bloeiperiode van het Romeinse Rijk ook precies ophield toen keizer Marcus Aurelius zijn biologische zoon Commodus tot opvolger benoemde.

Nerva

Nerva had voor zijn eigen keizerschap gediend onder keizers [RvM3] Nero, Vespasianus, Titus en Domitianus. Toen die laatste op 18 september 96 n. Chr. werd vermoord, verkoos de senaat Nerva nog diezelfde dag, op 65-jarige leeftijd, tot keizer van het Romeinse Rijk. Nog nooit was er in de Romeinse geschiedenis een keizer door de senaat verkozen. Hij regeerde slechts 15 maanden tot zijn dood.

Hoewel veel van Nervas leven onbekend blijft, beschouwden klassieke historici Nerva als een wijze en bescheiden vorst, waardoor hij nog steeds als een van de Vijf Goede Keizers wordt gezien. Moderne historici beschouwen hem meer als iemand met goede bedoelingen, maar desondanks wel een zwak heerser. Zijn aanpak van de financiën van het rijk liet vaak te wensen over en omdat hij niet populair was bij het leger, liet hij het rijk bijna achter in een burgeroorlog. De moderne historici stellen dat Nerva een gave had om zaken rustig aan te pakken, maar dit talent vertaalde zich niet altijd naar goed leiderschap. Dat hij toch tot de 'Vijf Goede Keizers' wordt gerekend, dankt hij vooral aan misschien wel zijn meest slimme politieke zet: het adopteren van een sterke opvolger (Trajanus), waarmee hij de stabiliteit van Rome veiligstelde.

Trajanus

Voordat Nerva hem als erfgenaam adopteerde, had Trajanus naam gemaakt als legeraanvoerder in Spanje en in gebieden langs de Rijn. Nerva hoopte met deze keuze een burgeroorlog te voorkomen; de populariteit van Trajanus bij de troepen was namelijk groot. Na de dood van Nerva in 98 n.Chr. besteeg de 44-jarige Trajanus de troon. Hij zou het rijk negentien jaar lang besturen.

Trajanus wordt herinnerd als een soldatenkeizer die het Romeinse Rijk enorm wist uit te breiden. Hij annexeerde meerdere oosterse gebieden zoals Armenia en Mesopotamia, het Nabateese koninkrijk en Dacia. In Dacia, waar nu Roemenië ligt, bemachtigde hij ook goudmijnen die het keizerrijk nog rijker maakten. Van de opbrengsten van die goudmijnen liet Trajanus openbare gebouwen in Rome aanleggen die nu nog steeds te bewonderen zijn, zoals het Forum, de Markten en de Zuil van Trajanus. Dankzij zijn keizerschap kende het Romeinse Rijk een jarenlange periode van vrede. Hij was ook een van de eerste Romeinse keizers die christenen niet liet vervolgen, zolang ze hun geloof maar voor zich hielden.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Hadrianus

De opvolger van Trajanus was keizer Hadrianus. Hij was met de achternicht van Trajanus getrouwd. Hadrianus bracht Trajanus het nieuws dat keizer Nerva was overleden, waardoor er meteen een vertrouwensband tussen hen ontstond. Toen Trajanus stierf, had hij niet officieel een opvolger aangewezen, maar Trajanus’ vrouw verzekerde de senaat ervan dat Hadrianus zijn gewenste opvolger was. Hadrianus was van 11 augustus 117 tot zijn dood op 10 juli 138 n. Chr. keizer van het Romeinse Rijk.

Hadrianus was een wijze en vredelievende keizer met een passie voor Griekse kunst, poëzie en wetenschap. In tegenstelling tot zijn voorganger koos hij niet voor expansie, maar voor behoud. Hij gaf de pas veroverde gebieden in het oosten zelfs terug, omdat hij vreesde dat verdere uitbreiding tot strategische chaos zou leiden. In plaats daarvan versterkte hij de grenzen, met de beroemde Muur van Hadrianus in Groot-Brittannië [RvM7] als blijvend monument. Ook in Rome liet hij zijn sporen na met de herbouw van het Pantheon. Doordat hij voortdurend door zijn rijk reisde en tussen zijn soldaten leefde, genoot hij een ongekende loyaliteit onder zijn troepen.

Antoninus Pius

Antoninus Pius was aanvankelijk niet de beoogde opvolger van Hadrianus. Hadrianus' eerste beoogde opvolger was politicus Lucius Aelius Verus Caesar; deze overleed echter vroegtijdig. De keizer adopteerde toen Antoninus Pius onder de voorwaarde dat hij de jonge Marcus Aurelius en de zoon van Aelius, Lucius Verus, zou adopteren. Antoninus Pius ging hiermee akkoord en na het overlijden van Hadrianus in 138 n. Chr. werd hij keizer van het Romeinse Rijk. Hij regeerde 23 jaar lang tot zijn dood op 7 maart 161 n. Chr. en werd 74 jaar oud; een zeer hoge leeftijd voor die tijd.

Antoninus Pius kreeg de naam ‘Pius’, ofwel ‘de vrome’, omdat hij loyaliteit en bescheidenheid toonde tijdens zijn keizerschap. Zo wees hij een voorstel van de senaat af om de maand september naar hem te vernoemen (zoals juli en augustus al waren vernoemd naar Julius Caesar en keizer Augustus) en drong hij er bij de senaat op aan om zijn voorganger Hadrianus te benoemen tot godheid. Antoninus Pius had een relatief makkelijke taak als keizer: hij moest ervoor zorgen dat het erfgoed van Trajanus en Hadrianus behouden bleef. Hij slaagde hierin en wist de stabiliteit van zijn voorgangers te behouden. Hij investeerde fors in infrastructuur, zoals aquaducten. Onder zijn leiderschap beleefde de economie van het rijk een ongestoorde bloeiperiode.

Marcus Aurelius

Marcus Aurelius was de laatste van de Adoptiefkeizers die van 161 tot zijn dood op 17 maart 180 n. Chr. regeerde. Hij besteeg de troon na het overlijden van Antoninus Pius aanvankelijk samen met Lucius Verus, zoals was afgesproken. Marcus Aurelius stond er echter vanaf het begin van zijn heerschappij vrijwel alleen voor. Waar Marcus Aurelius zijn verantwoordelijkheden als keizer uiterst serieus nam, was medekeizer Lucius Verus meer geïnteresseerd in extravagante feesten. Marcus Aurelius’ keizerschap werd niet gekenmerkt door tijden van vrede, maar door rampspoed: van de verwoestende Antonijnse pest tot bittere oorlogen tegen de Parthen en Germanen.

Om deze lastige uitdagingen aan te gaan, zocht Marcus Aurelius steun in de filosofie van het stoïcisme. Zijn persoonlijke overpeinzingen, verzameld in het werk Meditaties, worden tot op de dag van vandaag gezien als een tijdloze gids voor goed leiderschap. Hij staat daarom ook wel bekend als de ‘filosoofkeizer’. Zelfs toen hij in 175 n.Chr. doodziek was en werd geconfronteerd met het verraad van zijn vrouw, die uit angst voor de opvolging van hun zoon Commodus een vals bericht over zijn dood verspreidde, hield Marcus Aurelius het hoofd koel. Hij wist met zijn bedaarde houding immense uitdagingen efficiënt het hoofd te bieden.

De zorgen die Marcus Aurelius’ vrouw had over hun zoon Commodus bleken echter wel terecht te zijn. Ondanks dat hij wordt herinnerd als een van de beste keizers uit de Romeinse geschiedenis, wordt de beslissing van Marcus Aurelius om zijn zoon Commodus te benoemen tot opvolger hem nog steeds zwaar aangerekend. Keizer Commodus bleek het volstrekte tegenbeeld te zijn van zijn vijf nederige voorgangers. Hij leed aan grootheidswaanzin en hield zich liever bezig met gladiatorengevechten dan met het landsbestuur. Met de dood van Marcus Aurelius op 17 maart 180 n. Chr. stierf ook de Gouden Eeuw van Rome. Wie weet hoe het Romeinse Rijk eruit had gezien als Marcus Aurelius net als Nerva, Trajanus, Hadrianus en Antoninus Pius zijn opvolger had geadopteerd...

Bronnen:

• De Nieuwe Stoa: De Vijf Goede Keizers
• Britannica: Five Good Emperors
• G. Meire: De relatie van de keizers Claudius, Nero en Trajanus met de Italische steden. Een onderzoek van epigrafisch en historiografisch materiaal, diss. Universiteit Gent, 1998
• Marcus Aurelius Antoninus: Overpeinzingen

Afbeeldingen:

• PrivateCollector, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
• German Wikipedia, original upload 26. Jul 2005 by Lutz Langer (selfmade in 2003), via Wikimedia Commons
• Sébastien Bertrand from Paris, France, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
• Luis García, CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
• Musée Saint-Raymond, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons