Wat is er waar van 'Het verraad van Arnhem'

In september 1944 leek de bevrijding van Nederland dichterbij dan ooit. Nadat België voor een groot deel was bevrijd leek het slechts een kwestie van tijd voordat de vlag ook bij ons uit kon. De geallieerden lanceerden in deze periode van hoop Operatie Market Garden, een gewaagd offensief dat via een reeks bruggen de weg naar Duitsland moest openen. Dit zou de dolksteek moeten worden, maar toch liep de operatie uit op een nederlaag bij Arnhem. Al snel ontstond het vermoeden dat de Duitsers vooraf waren gewaarschuwd. Eén naam groeide uit tot het symbool van dat veronderstelde verraad: Christiaan Lindemans, bijgenaamd King Kong.

Lindemans was een Nederlandse verzetsman die in Duitse dienst terechtkwam en informatie aan de bezetter doorspeelde. Maar wat wist hij werkelijk over de geallieerde plannen? En in hoeverre was hij verantwoordelijk voor het mislukken van Market Garden?

Een reus in het verzet

Christiaan Antonius Lindemans werd op 24 oktober 1912 geboren in Rotterdam. Hij groeide op in een familie die een garagebedrijf runde. Samen met zijn broer maakte hij lange dagen in de werkplaats en droeg zijn steentje bij voor de familie. Lindemans had een imposante verschijning en kon snel losse handjes krijgen, dus kreeg hij toepasselijk de bijnaam King Kong.

Na de Duitse inval in mei 1940 raakte Lindemans betrokken bij het verzet. Hij werkte in Frankrijk en België, waar hij nauwe banden onderhield met verzetsgroepen en geallieerde inlichtingendiensten. Hij hielp onder meer geallieerde militairen die uit bezet gebied wilden ontsnappen. Ook was King Kong geen vreemde bij gewapende verzetsacties.

Lindemans was lang en zwaar gebouwd, en zijn fysieke verschijning maakte indruk. Maar achter die imposante buitenkant ging een man schuil die moeilijk te vertrouwen was. Hij kon gewelddadig uit de hoek komen en had een reputatie als iemand die snel naar zijn wapen greep. Mede door deze branieachtige werkwijze wilde de belangrijke verzetsleider Jean Weidner niks met hem te maken hebben.

In de loop van de oorlog verwierf Lindemans een positie waarin hij toegang kreeg tot belangrijke verzetsnetwerken. Hij had een gigantisch netwerk, kende belangrijke vlucht- en benzineroutes en bracht de geallieerden in contact met organisaties die van grote waarde voor hen waren. Uiteindelijk was het juist die kennis die hem later zo gevaarlijk maakte.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

De omslag naar verraad

In 1944 veranderde alles voor Lindemans. Zijn jongere broer Henk werd door de Duitse politie gearresteerd, waarna ook zijn vrouw werd meegenomen. Er werd druk uitgeoefend op de Nederlander. Om de vrijheid van zijn geliefden te bewerkstelligen liep hij over naar de kant van de bezetter, de kant die hij ooit zo verafschuwde.

Lindemans ging samenwerken met de Duitse militaire inlichtingendienst, de Abwehr. Hij leverde informatie over verzetsmensen en hun activiteiten. Daarmee bracht hij niet alleen geallieerde operaties in gevaar, maar ook de levens van mensen met wie hij eerder zo nauw had samengewerkt.

De Duitse inlichtingendienst beschikte dankzij hem over een bron die de Nederlandse en Belgische verzetswereld van binnenuit kende. Lindemans kon zich blijven bewegen in kringen waar Duitse agenten moeilijk toegang toe kregen. Dat maakte hem tot een dubbelspion die heel goed van pas kon komen. Zijn vroegere verzetswerk bood hem een geloofwaardige dekmantel.

Volgens de geschiedschrijving over Lindemans wist de Abwehr via hem aanwijzingen te verkrijgen over de aanstaande geallieerde operatie in Nederland. Zijn rol in de aanloop naar Market Garden werd daardoor na de oorlog een van de meest besproken aspecten van zijn leven.

Market Garden

Market Garden: een gewaagd plan

In september 1944 rukten de geallieerden na de invasie in Normandië snel op door Frankrijk en België. De Duitse legers waren teruggedrongen, Brussel en Antwerpen waren bevrijd en de geallieerde legers naderden de Nederlandse grens. Het doel van de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery was dan ook om de oorlog voor de kerst te beëindigen.

Operatie Market Garden bestond uit twee onderdelen. Market was de luchtlandingsoperatie, waarbij Amerikaanse, Britse en Poolse parachutisten en luchtlandingstroepen belangrijke bruggen moesten innemen. Garden was de grondoperatie: het Britse XXX Corps moest vanuit België over die bruggen oprukken.

Het doel was de Rijn bij Arnhem over te steken en vervolgens Duitsland binnen te trekken. Als het plan slaagde, zouden de geallieerden de Duitse verdedigingslinies in het westen omzeilen en een directe route naar het Ruhrgebied krijgen. Dit was dé manier om het doel van Montgomery te halen, Hitler en Duitsland nog voor de kerst op hun knieën krijgen.

De operatie was echter afhankelijk van een lange, smalle aanvoerroute. De grondtroepen moesten zich over één hoofdweg verplaatsen, terwijl de luchtlandingstroepen de bruggen moesten vasthouden totdat de tanks arriveerden. Vooral de brug bij Arnhem was van cruciaal belang. Het was een zeer ambitieus plan waarbij alles moest kloppen. Market Garden

Op 17 september 1944 kleurde de Gelderse lucht groen van de duizenden parachutes die verschenen boven de dappere soldaten. In en rond Arnhem landden Britse parachutisten van de 1st Airborne Division. Zij moesten de brug over de Rijn veroveren en vasthouden. Maar de Duitse weerstand bleek veel sterker dan verwacht. De Britse troepen kwamen tegenover Duitse eenheden te staan die zich snel organiseerden en versterkingen ontvingen. De geallieerde opmars liep vast. Na dagen van zware gevechten moesten de overgebleven Britse militairen zich terugtrekken over de Rijn. Het was een brug te ver; de brug bij Arnhem bleef in Duitse handen. De operatie had niet het strategische doel bereikt en de geallieerden leden zware verliezen. Market Garden was definitief mislukt, Nederland kon nog geen bevrijding vieren.

Wat wist King Kong?

Lindemans speelde naar alle waarschijnlijkheid een belangrijke rol bij Operatie Market Garden. In september 1944 stak hij namelijk in de luwte van de nacht de frontlinie over en bracht hij gegevens over de aanstaande operatie naar de Duitsers. Hij zou onder meer informatie hebben verstrekt over de geallieerde plannen en de verwachte luchtlandingen. Deze actie van King Kong voedde het vermoeden dat het geen toeval was dat de Duitse verdediging bij Arnhem zo snel op gang kwam.

Toch is het belangrijk onderscheid te maken tussen wat vaststaat en wat achteraf is geconcludeerd. Dat Lindemans voor de Duitsers werkte en informatie doorspeelde, staat buiten twijfel. De vraag hoeveel die informatie daadwerkelijk bijdroeg aan de Duitse reactie tijdens Market Garden is veel ingewikkelder.

De Duitse legerleiding had ook andere bronnen van informatie. Duitse troepen waren al in Nederland aanwezig, en de geallieerde voorbereidingen waren op verschillende manieren waarneembaar. Bovendien waren er problemen met de geallieerde planning, communicatie en logistiek. De luchtlandingstroepen kwamen niet allemaal op de gewenste plaatsen terecht, en de grondtroepen konden de bruggen niet snel genoeg bereiken.

De nederlaag bij Arnhem kan daarom niet uitsluitend aan één spion worden toegeschreven. Het verlies heeft veel meer factoren, waarvan de Duitse paraatheid er slechts eentje is.

De tweede spion

Het verhaal kreeg 80 jaar na de operatie, in 2024, een nieuwe wending met de publicatie van The Traitor of Arnhem van de Britse journalist Robert Verkaik. Hij onderzocht de zaak-Lindemans, maar stuitte tijdens zijn archiefonderzoek op aanwijzingen voor een tweede bron die de Duitsers over Market Garden zou hebben geïnformeerd.

Deze geheimzinnige informant stond bekend onder de codenaam Josephine. Volgens Verkaik ontving de Duitse inlichtingendienst via deze bron informatie over de geallieerde plannen, waaronder details over de aanval bij Arnhem. De berichten zouden bijzonder nauwkeurig zijn geweest. De mogelijke betekenis daarvan is groot. Als de Duitsers inderdaad al vóór de luchtlandingen over gedetailleerde informatie beschikten, kan dat hebben bijgedragen aan de snelheid waarmee zij hun verdediging organiseerden. Het is dus ook mogelijk dat de informatie van Lindemans in de prullenbak verdween doordat de Abwehr al veel betere inlichtingen op hun bureau hadden liggen.

Verkaik verbindt de zaak-Josephine met de Britse kunsthistoricus Anthony Blunt, die tijdens de oorlog voor de Britse contraspionagedienst MI5 werkte en tegelijkertijd voor de Sovjet-Unie spioneerde. Blunt behoorde tot de beruchte Cambridge Five, een groep Britse geheimagenten die met grote successen voor de Sovjets werkten.

Verkaik stelt dat Blunt mogelijk betrokken was bij het doorspelen van informatie aan de Duitsers. De Sovjet-Unie had er namelijk belang bij dat de geallieerden niet te snel Duitsland zouden verslaan, omdat een vertraagde geallieerde opmars de Sovjets een stuk meer invloed in Midden- en Oost-Europa zou kunnen geven. Het is een zeer interessante hypothese, maar moet wel met een korreltje zout genomen worden. De identificatie van Josephine met Blunt is niet bewezen en moet worden beschouwd als een bewering van de auteur, niet als een vaststaand historisch feit. De archiefstukken waarop Verkaik zich baseert roepen vragen op, maar leveren geen onomstotelijk bewijs dat Blunt de tweede spion was.

Market Garden

Een zaak vol onzekerheden

Het verhaal van King Kong laat zien hoe moeilijk het is om een spionagezaak achteraf te reconstrueren. Geheimagenten werkten onder schuilnamen, informatie werd via tussenpersonen doorgegeven en inlichtingenrapporten konden onvolledig of misleidend zijn. Ook na de oorlog bleven veel documenten geheim of ontoegankelijk, dus blijft ook de zaak Lindemans tasten in het duister.

Lindemans werd na de bevrijding gearresteerd en beschuldigd van verraad. Hij overleed op 18 juli 1946 in de gevangenis in Scheveningen. Volgens de officiële lezing maakte hij een einde aan zijn leven door een overdosis slaapmiddelen, maar daar zijn genoeg andere theorieën over verschenen in de afgelopen tachtig jaar. Zijn dood voorkwam namelijk dat hij tijdens een proces uitgebreid verantwoording moest afleggen over zijn handelen, dus gaan er ook stemmen op dat hij mogelijk vermoord is.

Ook zijn motieven zijn onduidelijk. Was hij vooral gedreven door de wens zijn geliefden te redden of speelden geld of politieke overtuigingen ook een rol?

De zaak-Josephine maakt het verhaal nog ingewikkelder. Verkaik heeft met zijn onderzoek de aandacht gevestigd op een mogelijke tweede bron, wat de vraag over de rol van Lindemans alleen maar onduidelijker maakt. Hoeveel informatie kwam er van hem, en hoeveel zou zijn ‘collega’ hebben verstrekt?

De erfenis van King Kong

Christiaan Lindemans blijft een van de meest beruchte Nederlandse spionnen van de Tweede Wereldoorlog. King Kong was geen mythische figuur die in zijn eentje de slag om Arnhem besliste. Hij was een man met toegang tot geheime informatie, die zijn vroegere bondgenoten verried en daarmee mogelijk levens in gevaar bracht. Hoeveel invloed hij daadwerkelijk gehad heeft zullen we helaas nooit zeker weten.