Agent Garbo

De dubbelspion die D-Day redde

Toen op 6 juni 1944 de geallieerden landden op de stranden van Normandië, waren de Duitsers enigszins verrast: de vijand zou toch in Calais landen? Juan Pujol García, beter bekend onder codenaam Garbo, was een cruciale dubbelspion voor de geallieerde overwinning in de Tweede Wereldoorlog. Door zijn foutieve informatie werden de Duitsers op een dwaalspoor gezet. Maar hoe kon een Spaanse kippenboer jarenlang Nazi-Duitsland voor de gek houden? 

Hekel aan nazisme 

Juan Pujol García werd in 1912 geboren in Barcelona, Spanje. De Catalaan kwam uit een goed gezin en ging naar verschillende kostscholen. Dat Pujol graag zijn eigen weg ging, werd duidelijk op 13-jarige leeftijd. Na een vurige discussie met een docent verliet hij zijn school en ging hij maar werken. Om de kost te verdienen, werkte hij veel verschillende baantjes tot aan zijn verplichte militaire dienst in 1931. 

Tijdens die militaire dienst werd voor Pujol snel duidelijk dat het leger niks voor hem was. Hij zat bij de cavalerie, maar had een hekel aan paardrijden. Naar eigen zeggen zou hij ook niet beschikken over de belangrijke eigenschappen van eer, loyaliteit en vrijgevigheid. Na deze ontmoeting met het Spaanse leger wilde hij daar liever ver weg blijven, maar de geschiedenis zou hem snel inhalen.  

Juan Pujol werkte rustig als kippenboer toen in 1936 de Spaanse Burgeroorlog uitbrak. Zijn zus en moeder werden door Republikeinse soldaten opgepakt op verdenking de zaak niet te steunen, dus toen hij door diezelfde Republikeinen werd opgeroepen om te vechten, gaf hij geen gehoor. Na een korte tijd van gevangenschap werd hij bevrijd door de Socorro Blanco. Die traditionalistische groep gaf hem gefraudeerde papieren, waardoor hij ‘te oud’ was voor militaire dienst; hij keerde terug naar zijn pluimvee, maar daar werd zijn afkeer van totalitaire staten alleen maar groter. 

Als pluimveehouder in Republikeins gebied werd hij slecht behandeld door de communisten. Toen hij overliep naar de nationalisten van Franco, kreeg hij het juist weer aan de stok met de fascisten. Hierdoor ontwikkelde hij een afkeer voor beide kanten, maar specifiek het fascisme kon hij niet uitstaan.  

Onafhankelijke spion 

In 1939 was de maat vol voor Pujol. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog gaf hem de motivatie om iets te doen ‘voor het goede van de mensheid'. Wonend in Madrid bedacht hij het plan om voor de Britten te spioneren. Die zaten echter niet te wachten op deze Spaanse kippenboer; drie keer werd zijn aanbod afgewezen. Pujol probeerde zelfs zijn vrouw aan te bieden als spion, maar het antwoord van de Britten bleef stellig ‘nee’.  

Zoals eerder in zijn leven ging Pujol niet bij de pakken neerzitten. Hij besloot dat hij het ook aan de andere kant kon proberen; hij deed zich voor als fanatieke nazi die namens de Spaanse overheid naar Groot-Brittannië ging als diplomaat. Zijn act werkte; de Duitsers waren enthousiast om iemand als hem onder hun vleugel te nemen en gaven hem een spoedcursus spionage. Zijn opdracht was duidelijk. Hij werd naar Groot-Brittannië gestuurd om daar een uitgebreid netwerk van spionnen op te richten. 

Pujol had echter andere plannen. Hij rees niet naar Londen af, zoals afgesproken met de nazi’s, maar naar Lissabon. Daar begonnen zijn jaren van deceptie. Hij verzon een groot netwerk van fictieve agenten, allen met een eigen verhaal en achtergrond. Pujol baseerde deze informatie op reisgidsen, treinschema’s, boeken en tijdschriften. Dit deed hij heel kundig, want de Duitsers waren onder de indruk van deze gedetailleerde verslagen. Zonder ook maar één stap in Londen te zetten, wist hij de nazi's maandenlang voor de gek te houden. 

Pujol maakte af en toe wel wat schoonheidsfoutjes; zo schreef hij dat mensen in Glasgow: ‘’een moord zouden doen voor een liter wijn,’’ wat natuurlijk eerder whiskey of bier moest zijn. Gelukkig waren ze bij de Abwehr ook niet bekend met Schotse drinkgewoontes, dus bleven ze aan zijn lip hangen.   

Zijn waanzinnige leugens zorgen uiteindelijk voor een onvoorziene consequentie: doordat ze zo realistisch leken, dachten de Britten dat er daadwerkelijk een meesterspion in hun hiërarchie rondliep. MI5 begon een grote jacht op dit spionagenetwerk. 


Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!


Agent Garbo 

Nadat de Verenigde Staten zich in de oorlog mengden, contacteerde de vrouw van Pujol in 1942 een Amerikaanse marineluitenant in Lissabon. Deze was onder de indruk van Pujols werk en bracht hem in contact met MI5. De Britse inlichtingendienst was er inmiddels al achtergekomen dat er iemand de Duitsers foutieve informatie voedde, nadat de Kriegsmarine hopeloos op zoek was naar een nietbestaand konvooi. Nu ze eindelijk hun man hadden gevonden, werd hij naar Londen gebracht en ging hij samenwerken met de Spaanssprekende agent Tomás Harris.  

Pujol kreeg de codenaam Garbo, vernoemd naar actrice Greta Garbo, omdat hij volgens een collega de beste acteur ter wereld was. Het duo van Pujol en Harris breidde het fictieve spionnennetwerk uit naar 27 agenten met elk een eigen levensverhaal. Zo had je een Venezolaanse agent in Glasgow, een Amerikaanse legersergeant en de leider van "Brothers of the Aryan World Order" uit Wales. Allen bestonden alleen op papier, maar nog belangrijker: de nazi's waren er heilig van overtuigd dat deze mensen bestonden. 

Samen maakten ze ruim 300 handgeschreven brieven met elk 2000 woorden. De tactiek was om bakken met informatie te verschaffen, zodat de Abwehr niet verder zou proberen de Britten te infiltreren; ze hadden ten slotte alle informatie al die ze nodig hadden. De brieven bestonden uit grote delen correcte informatie, om geloofwaardig te blijven, gemixt met pure onzin. Vaak werden de correcte brieven pas laat verstuurd, waardoor de negatieve gevolgen klein bleven. 

Deceptie op het slagveld 

Inmiddels was het Duitse vertrouwen in Pujol gegroeid, maar om het op grote schaal in te zetten, moest er nog wat cruciale informatie gedeeld worden. Bij Operatie TORCH, de geallieerde invasie van Noord-Afrika, gaf Agent Garbo precies alle informatie over de invasie aan de Duitse legerleiding. Natuurlijk was de timing perfect; de berichten kwamen pas aan nadat de invasie een succes was. Hoewel het verslag te laat kwam, was het voor Duitsland een teken dat Pujol zelfs van cruciale operaties verstand van zaken had.  

De berichten werden tot nu toe steeds door een KLM-piloot overgebracht richting Duitsland; echter, de Duitsers wilden dat er voortaan via de radio werd gecommuniceerd. Op deze manier zou er een directe lijn zijn met hun hoogstgewaardeerde spion. Pujol en Harris wisten daar wel wat op: een radiotechnicus met Duitse sympathieën fabriceren. Wederom was het een succes. 

Operatie Fortitude 

In januari 1944 begonnen de Duitsers angstig te worden voor een grootschalige geallieerde invasie in Europa. Ze vroegen Garbo of hij hen op de hoogte kon houden van de laatste ontwikkelingen. Dit plaveide de weg voor een grote campagne om de Duitse legerleiding zo veel mogelijk te misleiden om een invasie mogelijk te maken: Operatie Fortitude was begonnen. 

Tussen januari 1944 en D-Day verstuurde het Garbo-netwerk ruim 500 berichten aan de Duitsers. Het was een ingewikkelde operatie waarin alle berichten van Londen via Madrid in Berlijn terecht moesten komen. Daarbij werden alle berichten meermaals gecodeerd en ontcijferd; soms gebeurde dit wel twintig keer op een dag. Het waren berichten die over de status van de invasie gingen, maar vooral bedoeld als afleiding. 

Inmiddels was de geallieerde legerleiding tot een conclusie gekomen waar de invasie zou landen: Normandië. Voor Garbo begon hier het belangrijkste gedeelte van Operatie Fortitude. Aan hem was de taak om de Duitsers ervan te overtuigen dat de aanval via de Straat van Dover in Calais zou plaatsvinden en zo de aandacht af te leiden van Normandië. Doordat Adolf Hitler zelf al overtuigd was dat de geallieerden Calais zouden uitkiezen, was de opgave voor Pujol vrij gemakkelijk.  

In de nacht van 5 op 6 juni was het zover: D-Day. Alle zaadjes voor deceptie waren inmiddels geplant, maar Pujol kon ook na de invasie nog van waarde zijn. Hij was voorbereid op het feit dat wanneer de invasie begonnen was, de Duitsers direct aan de radiolijn zouden hangen voor de laatste informatie. Pujol zorgde ervoor dat zijn subagent pas de ochtend na de invasie met een reactie kwam; zo kon hij de schuld op de radiotechnici afschuiven. Hij liet alle juiste informatie over de landingen doorgeven, al hadden de Duitsers er vanwege de vertraging niets meer aan. Toch bleef Pujols' cover intact.  

Zelfs Hitler verrast 

D-Day was inmiddels geslaagd, maar agent Garbo kon met een laatste huzarenstukje de mokerslag uitdelen. De Britten waren al lange tijd bezig met het opbouwen van een ‘spookleger’, geleid door George Patton. De Duitsers geloofden dat dit zogenaamde leger met 11 divisies en 150.000 manschappen daadwerkelijk bestond. Pujol maakte een bericht dat direct op het bureau van Hitler terechtkwam en vertelde hem dat dit leger pas de daadwerkelijke invasie zou voeren en dat Normandië slechts een afleiding was. Deze troepen zouden wel in Calais landen. 

Het plan werd een waanzinnig succes. Maarschalk Gerd von Rundstedt verbood generaal Erwin Rommel om zijn divisies naar Normandië te sturen; ze waren nodig voor de ‘echte’ invasie in Calais. Deze manoeuvre gaf de geallieerden genoeg tijd om stevig voet aan de grond te krijgen aan het vasteland en later door te stoten naar de totale overwinning. 

Om de legendarische status van Agent Garbo als dubbelspion nog meer te laten zien: Pujol werd door zijn inzet op D-Day door de nietsvermoedende Duitsers beloond met een IJzeren Kruis. Later kreeg hij van de Britten een MBE, een van de hoogste Britse onderscheidingen; hij is een van de weinigen die door beide kanten van de oorlog een hoge onderscheiding kreeg. 

Juan Pujol Garcia

Ontmaskerd 

In september 1944 ontstonden er angsten dat Pujol mogelijk ontmaskerd zou worden als dubbelagent en zou worden gedood. Om deze wraakacties te voorkomen, dook Pujol onder. Zijn netwerk stopte echter niet met werken en de Britten deden er alles aan om de act door te laten gaan. Dit lukte goed; ze wilden het netwerk voortzetten om in kaart te brengen wat nazi’s na de oorlog zouden doen. 

Pujol was inmiddels zelf ook angstig geworden, dus vertrok uit Engeland. Met behulp van MI5 werd zijn dood in scène gezet en ging hij wonen in Venezuela. Daar runde hij een boekwinkel en bouwde hij een nieuw gezin op met zijn tweede vrouw. Hij leefde daar in relatieve anonimiteit, maar ondertussen zou de zoektocht naar zijn identiteit groeien. 

Britse politicus en schrijver Rupert Allason raakte flink geïnteresseerd in het verhaal van Garbo. Doordat zijn identiteit bij slechts enkele mensen bekend was, had hij grote moeite met zijn zoektocht. Hij contacteerde meerdere mensen binnen MI5, waar hij uiteindelijk op het spoor van ene J. García terechtkwam. Hij besloot iedereen met deze veelvoorkomende naam te bellen in het telefoonboek van Barcelona. Zo kwam hij in contact met het neefje van Pujol, en later met Pujol zelf. In New Orleans ontmoeten de twee elkaar in 1984, waarna in 1985 een biografie verscheen. 

Het verhaal van Garbo werd hierdoor bij het grote publiek bekend, wat hem een audiëntie bij prins Philip in Buckingham Palace opleverde. Daarna kwam hij weer in contact met zijn collega’s uit de oorlog en bezocht op 6 juni 1984 het 40-jarige jubileum van D-Day. Dankzij zijn werk als dubbelspion had Pujol een belangrijk aandeel in het slagen van D-Day en wist hij waarschijnlijk veel doden aan geallieerde kant te voorkomen. In 1988 overleed Juan Pujol García op 74-jarige leeftijd. 

BRONNEN:

Afbeeldingen:

Ook interessant: 

Landen: 

Tijdperken: 

Onderwerpen: 

Meld je nu aan voor onze nieuwsbrief. 

Ga mee op ontdekkingstocht naar archeologische vindplaatsen in binnen- en buitenland!