Het ontstaan en de ondergang van de ETA
Het doel heiligt de middelen? In het geval van de Baskische radicale, nationalistische terreurorganisatie ETA is dat decennialang een kernbegrip geweest. Na meer dan een halve eeuw van gewelddadige strijd leverde de ETA in 2017 haar laatste wapens in en wzrd de organisatie in mei 2018 definitief opgeheven. Hoe ontstond deze separatistische beweging die Spanje decennialang in haar greep hield?
De separatistische beweging Euskadi Ta Askatasuna (ETA), wat in het Nederlands staat voor 'Baskisch Vaderland en Vrijheid', werd opgericht op 31 juli 1959. De organisatie was actief in Baskenland, een gebied dat officieel bestaat uit zeven provincies waarvan er vier in Spanje liggen en drie in Frankrijk. Ze wilden een onafhankelijke, marxistisch-leninistische Baskische staat stichten.
Vrijheid van Baskenland
Baskenland kent al eeuwenlang een sterke traditie van zelfbestuur. Al in de tijd van de Romeinen en de Vikingen lukte het de Basken om een grote mate van autonomie te behouden, wat leidde tot een sterk nationaal bewustzijn. In de 20e eeuw groeide de wens voor een volledig eigen staat, onafhankelijk van Spanje en Frankrijk. Onder de dictatuur van Francisco Franco (1939-1975) stuitte deze wens echter op harde onderdrukking.
Onderdrukking door Franco
Franco probeerde de nationalistische gevoelens van de Basken met harde hand de kop in te drukken. Zo verbood hij de Basken om in het openbaar hun eigen taal (het Euskera) te spreken en zette hij Baskische intellectuelen gevangen. Als reactie op deze onderdrukking richtte een aantal jonge leden van de Partido Nacionalista Vasco (PNV) in 1952 de verzetsgroep EKIN op, de directe voorloper van de ETA.
In de beginjaren was het een vreedzame beweging waarvan de leden op de universiteit van Deusto in Bilbao discussieerden over een onafhankelijke staat. Op 31 juli 1959 nam de organisatie officieel de naam ETA aan. Langzamerhand ging de beweging een steeds militantere koers varen.
Democratie in Spanje
Het lukte Franco niet om het nationalistische sentiment in Baskenland uit te roeien. Na de dood van Franco in 1975 herstelde Spanje de democratie. Met het Autonomiestatuut van 1979 kreeg de regio een eigen parlement, een eigen politiemacht en een grote mate van zelfstandigheid op het gebied van onderwijs en belastingen.
Voor de harde kern van de ETA waren deze hervormingen echter niet afdoende. Zij wilden alles of niets en bleven streven naar volledige onafhankelijkheid. Dit leidde tot een bloedige strijd die nog tientallen jaren voortduurde. Niet iedereen binnen de achterban was het met deze gewelddadige koers eens.
Links-nationalisme
Eind jaren zeventig koos de ETA definitief voor het links-nationalisme als officiële ideologie. Om ook een politieke tak te hebben, werd in 1978 de links-Baskische partij Batasuna ('Eenheid van het Volk') opgericht. Een kwart eeuw later, in 2003, werd deze partij door de Spaanse rechter verboden vanwege de directe banden met de terreurorganisatie.
Door de jaren heen pleegde de ETA honderden aanslagen. Toch werd het draagvlak onder de Baskische bevolking gestaag kleiner; veruit de meeste Basken vonden de moordaanslagen zinloos en waren relatief tevreden met de verworven autonomie binnen Spanje.
Bloedige balans en staakt-het-vuren
De ETA schuwde het hoogste politieke niveau niet. Zo vermoordden leden van de ETA in 1973 de beoogd opvolger van Franco, premier Luis Carrero Blanco. In 1995 overleefde de latere premier José María Aznar op het nippertje een autobom. In totaal kostte de strijd aan ruim 850 mensen het leven.
Op 22 maart 2006 kondigde de ETA een "permanent staakt-het-vuren" af, maar verbrak dit eind december van datzelfde jaar weer met een bomaanslag op de luchthaven van Madrid, waarbij twee Ecuadoranen omkwamen. Pas op 10 januari 2011 kondigde de organisatie opnieuw een definitief einde aan van haar gewapende acties, zoals aanslagen, liquidaties en ontvoeringen.
Het definitieve einde
In april 2017 zette de ETA de stap naar een volledige ontwapening door de locaties van al haar wapendepots aan de Franse en Spaanse justitie over te dragen. Het definitieve sluitstuk volgde een jaar later: op 3 mei 2018 maakte de ETA via een officiële verklaring bekend dat de organisatie zichzelf volledig had ontbonden. Daarmee kwam er na bijna zestig jaar definitief een einde aan een van de langstlopende gewapende conflicten in Europa.
