Tentoonstelling ‘Radboud, tussen zwaard en ziel’ brengt het verhaal van de middeleeuwse Friese koning naar West-Friesland: “We claimen hem terug”

Kasteel Radboud duikt in de geschiedenis van de legendarische koning naar wie het kasteel is vernoemd. Met de publiekstentoonstelling ‘Radboud, tussen zwaard en ziel’ brengt het kasteel het verhaal van Radbouds strijd tegen de Frankische heersers en de Friese standvastigheid terug naar Noord-Holland. Maar wie was Radboud nu echt en waarom staat het kasteel dat zijn naam draagt in Noord-Holland, terwijl hij een echt Fries symbool is?

Bezoekers van de tentoonstelling worden aan de hand van infopanelen meegenomen door de handelsroutes van Dorestad, de linies van de vroege middeleeuwen in het noorden van het land en het koninkrijk Friesland. De persoon die het meest centraal staat, is koning Radboud. Zowel zijn interne als externe strijd wordt in beeld gebracht om nog beter te begrijpen wie hij nou écht was en waarom hij ook van historisch belang is buiten de provincie Friesland.

West-Friesland

Radboud was een Friese koning die van rond 670 tot 719 leefde. Voordat Friesland een koninkrijk werd, bestond het leefgebied van de Friezen, de ‘Magna Frisia', uit verschillende stammen met een gedeelde cultuur. Vanaf de vroege middeleeuwen verenigden deze stammen zich en verkozen ze een koning om hen te leiden en te beschermen tegen buurlanden. Het koninkrijk Friesland was ten tijde van de vroege middeleeuwen veel groter dan het huidige Friesland. Het gebied besloeg rond 700 grotendeels de Hollandse kuststreek en de aangrenzende riviergebieden tot aan Utrecht en de belangrijke handelsplaats Dorestad. Noord-Holland stond daarom destijds bekend als West-Friesland. Radboud, die door de Friezen tot koning werd verkozen, is vooral bekend als een van de hoofdspelers binnen de Fries-Frankische oorlogen. Zijn overwinning op Karel Martel tijdens de Slag bij Keulen in 716 zorgde ervoor dat Friesland zich, tegen alle verwachtingen in, tijdens zijn koningschap staande wist te houden tegen de machtige Merovingers. Radboud was daarmee de enige persoon ooit die Karel Martel versloeg in een veldslag.

Slag bij Keulen

Kasteel Radboud werd in 1288 gebouwd in opdracht van Graaf Floris V bij Medemblik, gelegen in Noord-Holland. “De naam van het kasteel was eerst Huis te Medemblik, maar in de loop van de 17e eeuw werd de naam Kasteel Radboud gebruikelijker”, vertelt Paulette Kooijman, conservator van het kasteel voor Stichting Monumenten. Het kasteel is volgens de legende gebouwd op de funderingen van de burcht van Radboud, waar hij het meeste zou hebben gebivakkeerd. De regio West-Friesland was in de 13e eeuw het laatste gebied dat zich nog verzette tegen de Hollandse overheersers. Daarom dekken de namen Radboud en de Friezen nog steeds veel lading in de regio, volgens Kooijman. “Veel mensen verwarren de Friese koning Radboud met de Utrechtse bisschop Sint-Radboud, naar wie de universiteit is vernoemd. Ook vragen mensen zich af waarom de regio waar ons kasteel ligt eigenlijk West-Friesland wordt genoemd. Dat was voor ons genoeg aanleiding om uitgebreid uitleg te geven.”

Kooijman hoopt met de tentoonstelling bewustwording te creëren over de Friese wortels van de Hollandse kust. “In Friesland is Radboud vanzelfsprekend een grote naam. Hij is een symbool voor Friese vrijheid. Het feit dat hij waarschijnlijk voornamelijk hier in Noord-Holland verbleef, wordt daar echter een beetje door ondergesneeuwd. Met de tentoonstelling zeggen we eigenlijk dat we hem terugclaimen”, lacht ze.

Radbouds uitdagingen

De naam van de tentoonstelling ‘Tussen Zwaard en Ziel’ verwijst volgens Kooijman naar de interne strijd van koning Radboud. “Radboud wist dat het Friese leger niet kon winnen van het volledige Frankische leger, maar hij moest ook weerstand blijven bieden om zijn bevolking en cultuur te beschermen. Hij zocht continu het evenwicht en zat vandaar dus als koning tussen het zwaard voor de strijd en de ziel van het Friese volk”, vertelt ze.

Doop van Radboud

Radbouds persoonlijkheid omschrijven zou ongetwijfeld een lastigere opgave voor het opzetten van de tentoonstelling zijn. Er zijn namelijk maar drie contemporaine bronnen die het karakter van Radboud beschrijven. Die bronnen zijn daarnaast afkomstig uit de Frankische regio, die geen objectief beeld van hun vijand schetsten. Radboud zou volgens de Franken een heidense bruut zijn geweest, die een gevaar vormde voor het christendom. Het beroemdste verhaal gaat dat hij zich zou laten dopen door de beroemde Frankische bisschop Wulfram, om tot het christendom te keren, maar hier op het laatste moment vanaf zag. Toen Radboud namelijk vroeg of hij zijn voorouders in de hemel zou vinden, antwoordde de bisschop van niet. Zij hadden zich immers nooit laten dopen en waren gestorven als heidenen. Radboud weigerde toen de doop, omdat hij liever in de hel zou willen branden met zijn voorouders dan voor eeuwig alleen blijven in de hemel met God. Dit verhaal bleek verzonnen te zijn en in werkelijkheid was Radboud volgens historici geen gevaar voor de kerk. Eeuwen na zijn dood werden verschillende sages over Radboud geschreven. De rollen die hij in die sages speelt, lopen uiteen en geven daarom een vertekend beeld. Kooijman vertelt dat de tentoonstelling daarom enige vrijheid heeft genomen bij hun afbeelding van Radboud: “Wij hebben een beetje op het gevoel af moeten gaan, maar hebben ervoor gekozen om hem te beschrijven als een strategisch slim persoon die goed kansen weet te benutten. Een voorbeeld daarvan was dat hij gelijk het uitbreken van de Frankische Burgeroorlog gebruikte om een groot stuk verloren grondgebied terug te veroveren, waarna hij zelfs Keulen wist te bereiken.”

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Andere activiteiten

De tentoonstelling is nog zeker drie jaar te bezichtigen. Kooijman vertelt dat er in die tussentijd nog andere activiteiten op de planning staan om het verhaal van Radboud verder tot leven te brengen. “We zijn op het moment bezig met het ontwikkelen van een educatief schoolprogramma dat ook specifiek aan deze tentoonstelling is gelinkt. Daarnaast hebben we ook nog een aantal culturele activiteiten op de planning, zoals een toneelstuk, een kindervoorstelling die op dit onderwerp geschreven is, en er komt een replica van een Vikingschip voor een aantal dagen bij ons in de burcht te liggen.”