Vijf (af)goden naast God die benoemd worden in de Bijbel

De Bijbel draait om de God van Israël, maar noemt daarnaast ook tal van andere goden. In verschillende Bijbelverhalen komen Israëlieten en apostelen in aanraking met volkeren die 'afgoden' aanbidden; goden die volgens de Bijbel lijnrecht tegenover de abrahamitische God staan. Wie waren deze afgoden, waar kwamen ze vandaan en waarom werden ze door Bijbelschrijvers zo fel veroordeeld? 

Het eerste van de Tien Geboden gebiedt gelovigen om alleen de God van Israël te aanbidden. Afgoderij, ook wel 'idolatrie' genoemd, betekent het vereren van valse goden, beelden of andere machten naast God. Een bekend voorbeeld van idolatrie staat in Exodus, waar de Israëlieten het gouden kalf aanbidden en daarmee volgens de Bijbel ten prooi vallen aan afgoderij. 

Veel buurvolken van de Israëlieten volgden polytheïstische religies, waardoor hun goden in de Bijbel als afgoden werden beschreven. De Bijbel schildert deze heidense goden vaak af als wreed, misleidend en verbonden aan gewelddadige rituelen. De Bijbelschrijvers proberen niet zozeer te zeggen dat andere goden naast de Bijbelse God verzonnen zijn of niet bestaan, maar waarschuwen vooral dat deze goden zondige begeertes opwekken voor bijvoorbeeld macht, seks of geld.  

Baäl 

Baäl was de belangrijkste god van de Kanaänieten. Dit volk heerste in de oudheid over het gebied waar nu Israël en Palestina liggen. De Bijbel beschrijft regelmatig botsingen tussen de Israëlieten en Kanaänieten vanwege hun religieuze gebruiken. Baäl was de god van het weer, de vruchtbaarheid en de seizoenen, en werd daarom geassocieerd met voorspoed in de landbouw en het scheppen van nieuw leven. Hij wordt afgebeeld met een bliksemschicht in zijn hand, net als de Griekse god Zeus. De naam 'Baäl' betekent letterlijk 'Heer' of ‘Meester’, wat zijn hoge positie binnen de Kanaänitische religie benadrukt. 

De Kanaänieten aanbaden Baäl door middel van offerpraktijken. De Bijbel beschrijft het branden van wierook ter ere van de weergod, maar er kwamen ook mensenoffers aan te pas. Zo was het volgens de overlevering gebruikelijk voor de Kanaänieten om hun eerstgeboren kind te offeren aan Baäl, in ruil voor een goede oogst of een groter gezin. Ook tempelprostitutie speelde volgens Bijbelse schrijvers een belangrijke rol in de verering van Baäl, waarbij rituelen soms uitmondden in orgies op de tempelvloeren. Opvallend is dat de Bijbel Baäl niet altijd als één enkele god beschrijft. De naam verschijnt ook in lokale vormen zoals Baäl-Peor en Baäl-Berith. 

Moloch 

Een andere Kanaänitische god die regelmatig terugkomt in het Oude Testament is Moloch. De naam Moloch is waarschijnlijk een verbastering van het Hebreeuwse woord melech (koning), gecombineerd met de klinkers van bosjet, wat 'schande' betekent. In 1935 verscheen een onderzoek dat suggereerde dat Moloch mogelijk geen godheid was, maar een term voor een specifiek offerritueel. Deze theorie blijft echter omstreden onder historici. 

Moloch wordt, net als Baäl, sterk verbonden met kinderoffers. Sinds de middeleeuwen beelden kunstenaars hem vaak af als een enorm mensvormig beeld met een stierenkop, omringd door vuur waarin kinderen worden geofferd. De Bijbel beschrijft deze rituelen met grote afschuw. Toch verwijt de tekst ook verschillende Israëlitische koningen afgoderij, onder wie Achaz en Hosea. Pas in de zevende eeuw voor Christus schafte koning Josia de verering van Moloch af in Juda.  

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Kemos 

Kemos, of Kamos, was de oppergod van de Moabieten. Dit volk leefde in het gebied van het huidige Jordanië en streed volgens het Oude Testament regelmatig tegen de Israëlieten. De naam Kemos betekent waarschijnlijk 'vernietiger' of 'onderwerper', wat goed past bij zijn rol als oorlogsgod. De Moabieten dankten Kemos voor militaire overwinningen en zagen nederlagen juist als straf van hun god. Een bekende verwijzing naar Kemos is terug te vinden op de Stele van Mesa, een Moabitische inscriptie uit de negende eeuw voor Christus, waarin koning Mesa beschrijft hoe Kemos hem hielp zich te bevrijden van Israëlitische overheersing. 

Net als de Kanaänieten brachten de Moabieten volgens de Bijbel mensenoffers om hun god gunstig te stemmen. In het boek 2 Koningen offert een Moabitische koning zelfs zijn eigen zoon op de stadsmuur voor Kemos. Ook de wijze koning Salomo viel volgens de Bijbel uiteindelijk ten prooi aan afgoderij; hij richtte een offerhoogte in voor Kemos, waartoe hij werd aangezet door zijn Moabitische vrouwen. 

Dumuzi 

Dumuzi behoort waarschijnlijk tot de oudste godheden die in de Bijbel worden genoemd. Zijn naam verschijnt al in Mesopotamische spijkerschriftteksten uit de vroegste menselijke beschavingen. In de Bijbel heet hij Tammuz. Sommige historici vermoeden dat Dumuzi oorspronkelijk een historische heerser was die mogelijk in het derde millennium voor Christus leefde en later werd vergoddelijkt. Dumuzi was voor de Babyloniërs de god van herders en vruchtbaarheid. Hij werd sterk verbonden met de cyclus van sterven en wedergeboorte in de natuur en speelde daarom een belangrijke rol binnen de Babylonische landbouwcultuur.  

In tegenstelling tot de eerdergenoemde afgoden veroordeelt de Bijbel de verering van Tammuz niet vanwege mensenoffers, maar vanwege heidense vruchtbaarheidsrituelen. In het boek Ezechiël beschrijft de profeet hoe vrouwen in Jeruzalem rituelen uitvoeren waarbij zij rouwen om Tammuz. Deze ceremonies moesten de terugkeer van de vruchtbaarheidsgod uit de onderwereld bevorderen, zodat het land opnieuw vruchtbaar zou worden. Volgens de Bijbel verontreinigden deze buitenlandse rituelen de tempel van God in Jeruzalem.  

Griekse goden 

Goden van de bekendere Griekse mythologie verschijnen ook kort in de Bijbel. In het boek Handelingen van het Nieuwe Testament wordt verteld hoe de inwoners van de stad Lystra de apostelen Paulus en Barnabas verwarden voor incarnaties van Zeus en Hermes. Uiteraard ontkennen de twee apostelen direct heidense goden in vlees en bloed te zijn. Later beschrijft Handelingen hoe Paulus onrust veroorzaakte in de stad Efeze doordat zijn prediking de handel in beelden van Artemis bedreigde. Efeze draaide grotendeels om de verering van de Griekse jachtgodin, mede doordat daar de beroemde Tempel van Artemis stond: een van de zeven wereldwonderen van de antieke wereld. 

De scherpe veroordelingen van afgoden in de Bijbel lijken achteraf gezien niet alleen bedoeld om de lezer ervan te overtuigen dat deze goden volledig verzonnen zijn. De Bijbelschrijvers wilden hun publiek eerder waarschuwen voor de verleidingen en waarden die deze beelden vertegenwoordigden. Hoewel de fysieke tempels van Baäl en de beelden van Moloch allang uit het straatbeeld zijn verdwenen, blijft de achterliggende thematiek herkenbaar. Afgoderij draait in die zin niet alleen om goddelijke entiteiten, maar om de menselijke neiging om zaken als macht, lust of hebzucht centraal te stellen. Zo bekeken vormen de oude Bijbelverhalen over de strijd tegen afgoden een vroege weerspiegeling van een spanning tussen spirituele helderheid en wereldse verlangens die nog steeds een rol speelt in onze cultuurgeschiedenis.

Bronnen:

• Het Zoeklicht, Roelof Ham: Baälverering terug van nooit weggeweest
• NBG: Wie was Moloch?
• H. Zeller, Bijbelsch Woordenboek voor het Christelijke volk. Tweede deel K - Z. ('s Gravenhage: M.J. Visser, 1872) s.v. Kamos
• Ensie, Christelijke Encyclopedie, F.W. Grosheide: Kamos
• Mex Alex: Dumuzi
• Tales of Times Forgotten, Spencer McDaniel: Greek Deities Mentioned in the New Testament

Afbeeldingen:

• Art by William Blake, Public domain, via Wikimedia Commons
• Louvre Museum, Public domain, via Wikimedia Commons
• Charles Foster, Public domain, via Wikimedia Commons
• Louvre Museum, Public domain, via Wikimedia Commons
• Royal Museums of Art and History, Public domain, via Wikimedia Commons
• Johann Heiss, Public domain, via Wikimedia Commons