De geschiedenis van de schommelende macht van Hongarije

Hongarije is een land dat niet vreemd is van ingrijpende politieke wendingen. Het Centraal-Europese land maakte historisch deel uit van zowel het Habsburgse als het Ottomaanse Rijk, werkte in verschillende periodes samen met nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie en de bevolking heeft méérdere malen hard moeten vechten voor onafhankelijkheid. Met de uitslag van de parlementsverkiezingen in 2026, waarbij premier Viktor Orbán na zestien jaar zijn machtspositie verloor, laat Hongarije zien dat politieke schommelingen in het land nog steeds aan de orde van de dag zijn.

Het slagveld van twee grote rijken

De start van de Hongaarse geschiedenis is te vinden rond het jaar 900. De Magyaren, een groep afkomstig uit het oosten en ook wel de Hongaren genoemd, deden hun intrede in het middeleeuwse Centraal-Europa. De 10e eeuw werd gekenmerkt door talrijke Magyaarse veroveringen. In het jaar 1000 werd de Magyaarse Stefan I gekroond tot de eerste koning van Hongarije en voerde daar tevens het christendom in. Na de gouden eeuw van de Arpád-dynastie viel het koninkrijk in de 14e eeuw ten prooi aan interne strijd, waarna de Habsburgers uiteindelijk aan de macht kwamen. Slag bij Móhacs Hongarije kon in die tijd worden gezien als een bufferzone tussen de westelijk-christelijke beschaving en het Ottomaanse Rijk in het zuidoosten, dat een constante dreiging vormde.

In 1526 vond bij de plaats Mohács een veldslag plaats tussen de christelijke Hongaren en de Turkse Ottomanen. De strijd resulteerde in een Turkse overwinning en in de volgende 150 jaar was Hongarije verdeeld in drie delen: het Ottomaans-bestuurde middendeel, het christelijke Koninkrijk Hongarije van de Habsburgse monarchie in het noordwesten en de Turkse vazalstaat Transsylvanië in het zuidoosten. Na de overwinning van het Beleg van Wenen in 1683 grepen de Habsburgers de macht over Hongarije terug.

De Hongaarse Revolutie

In 1848 regende het revoluties in Europa. Het Revolutiejaar resulteerde voor landen als Duitsland, Frankrijk en Sicilië in liberale hervormingen en ook de Hongaren probeerden zich dat jaar los te maken van de Habsburgse heersers. Op 15 maart 1848 demonstreerden Hongaarse reformisten voor meer autonomie. Het protest leidde tot meerdere landelijke opstanden, die uitmondden in een volledige onafhankelijkheidsoorlog tegen het Habsburgse gezag. Deze opstand wordt herdacht als het begin van de Hongaarse Revolutie en zodoende is 15 maart nog steeds een nationale feestdag voor de Hongaren.

Hongaarse Revolutie 1848

Tijdens de eerste fase van de revolutie voerde de nieuwe Hongaarse regering in 1848 de Aprilwetten in, waardoor Hongarije grotendeels autonoom werd binnen het Habsburgse Rijk. De nieuwe regering richtte een eigen leger op en stimuleerde de nationale identiteit, wat spanningen veroorzaakte met minderheden als Kroaten en Serviërs. Opstanden volgden en Wenen gebruikte de chaos om de controle te herstellen en de macht terug te grijpen. Na een korte onafhankelijkheid van een jaar werden de Hongaren in 1849 verslagen, mede door de militaire steun van de Russische tsaar aan de Oostenrijkers. In 1867 werd alsnog een compromis tussen Oostenrijk en Hongarije gesloten. De Ausgleich bepaalde dat het Koninkrijk Hongarije een gelijkwaardige status zou krijgen met het Keizerrijk Oostenrijk en dat de landen samengevoegd zouden worden als de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije.

Horthy’s machtsgreep en spijt

De Oostenrijk-Hongaarse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog was een zware klap voor de Hongaren. Het land verwierf in 1918 uiteindelijk toch onafhankelijkheid, maar na het Verdrag van Trianon (1920) verloor Hongarije zeker 2/3 van het totale grondgebied aan omliggende landen als Slowakije en Roemenië. In 1919 viel Hongarije kort onder het communistische regime van de Radenrepubliek, dat hetzelfde jaar werd verslagen door admiraal Miklós Horthy. Het jaar daarop werd hij aangesteld als regent van het Koninkrijk Hongarije. Horthy was een autoritaire leider en ook vastberaden de verloren gebieden van het Verdrag van Trianon terug te winnen. Vergelijkbaar met Duitsland ontwikkelde Hongarije tijdens het interbellum een revisionistische politiek, waarbij het terugdraaien van de naoorlogse grenzen centraal stond. Horthy zocht daarom toenadering bij Adolf Hitler en in 1940 trad Hongarije toe tot de asmogendheden.

Horthy en Hitler

Gedurende WOII veroverde Hongarije onder leiding van Horthy een aantal gebieden binnen Joegoslavië. In juni 1941 liet zijn premier, zonder hem vooraf in te lichten, Hongarije de oorlog aan de Sovjet-Unie verklaren. Horthy geloofde niet dat Hongarije opgewassen was tegen de machtige Sovjet-Unie en zijn sympathie voor Duitsland was ondertussen aanzienlijk verminderd. De grond werd hem te warm onder de voeten en hij probeerde in ’42 en ’43 een afzonderlijke vrede te sluiten met de geallieerden. Duitse inlichtingendiensten ontdekten deze geheime onderhandelingen, waarna Hitler Hongarije in maart 1944 bezette. Horthy mocht zijn positie als staatshoofd behouden zolang hij een pro-Duitse premier liet aanstellen. Horthy hoopte een milde en onafhankelijke premier aan te stellen, maar die poging mislukte volledig. De aangestelde premier Döme Sztójay zette communisten en antifascisten gevangen, verbood vakbonden en deporteerde in twee maanden tijd meer dan 400.000 Hongaarse Joden naar Auschwitz.

Tegen het einde van de oorlog begon het tij voor Duitsland te keren en Horthy probeerde de risico’s voor Hongarije te beperken door deportaties te stoppen en een nieuwe premier aan te stellen. Tegelijkertijd zocht hij in het geheim contact met de geallieerden en sloot in oktober 1944 vrede met de SU. Dit leidde tot ingrijpen van Hitler, die Horthy dwong af te treden en een fascistisch regime onder Ferenc Szálasi installeerde. Tijdens dit bewind werden nog zeker 95.000 Joden en politieke tegenstanders vermoord. Tegen het einde van de oorlog werd Hongarije door de SU bevrijd en met hun hulp werd vervolgens een nieuwe regering gevormd.

Hongarije als satellietstaat van de Sovjet-Unie

De Tweede Hongaarse Republiek, opgericht in 1946, hield al na drie jaar op te bestaan en werd vervangen door de Volksrepubliek Hongarije. De Russische bevrijders maakten Hongarije onderdeel van de communistische invloedssfeer van het Oostblok gedurende de Koude Oorlog. De Russen verwachtten dat Hongarije als belangrijk slagveld zou gaan dienen in een potentiële derde wereldoorlog. Onder het stalinistische bewind na de oorlog, richtte Hongarije zich weinig op wederopbouw en modernisering en vooral op projecten die van belang werden geacht voor een mogelijke nieuwe dreiging, zoals de aanleg van staalfabrieken en de metro van Boedapest.

Hongaarse Opstand 1956

Net als de andere landen binnen het Oostblok werden niet-communistische oppositiepartijen met de grond gelijkgemaakt en werden vele partijfunctionarissen veroordeeld tot een cel- of zelfs doodstraf op basis van valse beschuldigingen. In 1956 escaleerden de spanningen tot de Hongaarse Opstand, waarbij duizenden doden en gewonden vielen. De flinterdunne vrijheid onder het communistisch regime was nu glashelder geworden en nadien vluchtten 200.000 Hongaren naar het Westen. Als gevolg werd het IJzeren Gordijn verstevigd en werd de scheiding tussen Oost- en West-Europa nog harder zichtbaar.

Alhoewel de Hongaarse regering repressief bleef, begon de economie vanaf de jaren ’60 onder leiding van premier János Kádár op gang te komen met wat we kennen als het ‘goulashcommunisme’. De werkgelegenheid nam toe en eveneens verbeterden het wegennet en de woningbouw. In 1968 voerde Kádár het Nieuw Economisch Mechanisme in, waarbij fabrieksdirecties meer autonomie ontvingen over hun eigen bedrijven. Hongarije werd om deze redenen in het westen de ‘vrolijkste barak van het Oostblok’ genoemd tijdens de Koude Oorlog.

De jaren ’80 vormden een periode van hervormingen binnen het Oostblok, en ook binnen de Hongaarse communistische partij ontstond een stroming die pleitte voor meer politieke vrijheid. Op 19 augustus 1989 werd de grens tussen Oostenrijk en Hongarije voor drie uur lang opengesteld en de volgende maand opende de grens permanent. Deze gebeurtenis betekende voor inwoners door heel het Oostblok heen hoop op een volledige opening van het IJzeren Gordijn. Twee maanden later werd in overleg met de democratische oppositie de Volksrepubliek opgeheven en vervangen door de huidige Hongaarse Republiek. Kádár trad af na een regeringsperiode van 30 jaar. De eerste vrije parlementsverkiezingen van 1990 en het uiteenvallen van de SU in 1991, luidden het einde van communistisch Hongarije in.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

Meer dan een millennium later een ‘Magyar’ terug aan de macht

De eerste jaren na de afschaffing van de Volksrepubliek Hongarije stonden in het teken van een relatief stabiele en gezonde democratische ontwikkeling. De eerste vrij gekozen premier, József Antall, werd aangesteld en linkse en rechtse partijen bleven elkaar bij opeenvolgende parlementsverkiezingen afwisselen als regeringspartijen. In 2010 won Viktor Orbán, partijleider van de radicaal-rechtse partij Fidesz, de parlementsverkiezingen en werd hij voor de tweede keer benoemd tot regeringsleider. Hij was al eerder premier van Hongarije geweest, van 1998 tot 2002. Orbáns onafgebroken regeringsperiode van 16 jaar zou volgens critici hebben gezorgd voor democratische achteruitgang, waardoor Hongarijes banden met Europese landen verzwakten.

In 2026 verloor Orbán de parlementsverkiezingen van de conservatief-populistische partij TISZA. De partijleider Peter Magyar streeft ernaar de Europese banden en de Hongaarse rechtsstaat te herstellen van Orbáns regeringsperiode. Met de winst van de partij TISZA lijkt de cirkel die ruim duizend jaar geleden met de komst van de Magyaren begon, op symbolische wijze rond: een leider genaamd Magyar opent een nieuw hoofdstuk. Daarmee schaart 2026 zich bij 1848 en 1956 als een jaar waarin de Hongaarse bevolking de koers van haar eigen geschiedenis weer in eigen hand probeert te nemen.