Europa’s laatste slagveld: de Opstand van de Georgiërs op Texel

Terwijl de rest van Nederland in de lente van 1945 reikhalzend uitkijkt naar de bevrijding, verandert Texel op 6 april in een  slagveld. Met de moord op honderden Duitse soldaten ontketenen Georgische troepen de Opstand van de Georgiërs. Deze brute strijd, die ook wel de 'Russenoorlog' wordt genoemd, zou de geschiedenis ingaan als het laatste slagveld van Europa – een oorlog die op het Waddeneiland pas weken na de nationale bevrijding tot een einde kwam.

Georgiërs op Texel

Het Duitse leger plaatste in februari 1945 800 Georgische soldaten en 400 Duitse militairen op het eiland. De Georgiërs waren afkomstig uit het Duitse Ostlegion-programma, een afdeling van het leger die voornamelijk werd gevormd door krijgsgevangenen uit de Sovjet-Unie. Zij hadden een erbarmelijk bestaan en velen van hen kozen er daarom ‘vrijwillig’ voor om in het Duitse leger te dienen.

Naderend Duits verlies

Na verloop van tijd werd het bataljon dat op Texel gevestigd was, voorbereid op een vertrek naar het oosten van Nederland, waar zij een bijdrage moesten leveren aan het bevechten van de oprukkende geallieerden. De Georgische soldaten waren zich echter bewust van het naderende verlies van Duitsland en zagen nog maar één kans om zich openlijk tegen de Duitsers te verzetten, om zo duidelijk te maken dat zij zich niet aan Duitse zijde bevonden.

Messen in de nacht

De opstand begon in de nacht van 5 op 6 april 1945, onder de codenaam ‘Dag der Jarigen’. Omdat de Georgiërs zelf nauwelijks munitie hadden, overvielen zij de Duitse soldaten in hun slaap met messen en bajonetten. In deze eerste uren werden maar liefst 450 Duitsers gedood. De opstand leek aanvankelijk succesvol, maar het Duitse leger reageerde snel en meedogenloos. De Slag om Texel zou weken duren en ontaarden in een bloedige loopgravenoorlog. Toen de Duitsers de overhand kregen, doorzochten zij het gehele eiland op zoek naar ‘overgebleven’ Georgiërs.

De Texelse bevolking tussen twee vuren

Tijdens deze razzia's vonden enkele honderden Georgiërs bescherming bij de Texelse bevolking. Dit was niet zonder gevaar; de Duitsers namen wraak op de eilandbewoners door huizen in brand te steken en burgers te executeren als represaille voor hun hulp. In de vuurtoren van Eierland verschansten de Georgiërs zich tot het uiterste, terwijl de Duitsers de toren met zwaar geschut onder vuur namen.

Eind van de oorlog

Door de opstand van de Georgiërs duurde de Tweede Wereldoorlog op Texel, in tegenstelling tot in de rest van Nederland, tot 20 mei. Hoewel Duitsland op 5 mei officieel capituleerde, weigerde de Duitse commandant op Texel de strijd te staken; hij zag de Georgiërs niet als vijandelijke soldaten, maar als muiters die gestraft moesten worden. Pas op 20 mei vielen de Canadezen het eiland binnen en wisten zij het Duitse leger definitief te verdrijven.

Een bittere thuiskomst

De opstand wordt ook wel ‘de laatste veldslag van Europa’ genoemd en kostte het leven aan honderden Duitsers, Georgiërs en meer dan honderd eilandbewoners. Voor de 228 overlevende Georgiërs volgde er echter een tragische nasleep. Bij hun terugkeer in de Sovjet-Unie werden zij door Stalin als verraders beschouwd, omdat zij in Duits uniform hadden gevochten. Velen van hen werden bij aankomst direct naar de werkkampen van de Gulag gestuurd. Pas na de dood van Stalin kregen zij eerherstel. Nog ieder jaar bezoeken vele nabestaanden van de slachtoffers het Waddeneiland om deze complexe geschiedenis te herdenken.