Geschiedenis van spelling in Nederland tot het Groot Dictee

Vanavond is de 22e editie van het Groot Dictee der Nederlandse Taal, dat wordt  gepresenteerd door Philip Freriks. Bij het Groot Dictee wordt de spelling in Van Dale als referentie gebruikt, wanneer het Groene Boekje geen uitsluitsel geeft. De Van Dale werd geschreven door Johan Hendrik van Dale eind 19e eeuw.

De eerste officiële regeling van de spelling in Nederland dateert uit 1804. Tijdens het Bataafs Gemenebest waaide er een Franse Revolutionaire wind door Nederland. Men zag de kans schoon om één officiële spelling en grammatica te ontwikkelen. De Leidse hoogleraar Mathijs Siegenbeek werd gevraagd een standaardwerk met een uniformele spelling te schrijven. Het werk Verhandeling over de Nederduitsche spelling ter bevordering van de eenparigheid in dezelfde voltooide hij in 1804 en het Woordenboek voor de Nederduitsche spelling volgde een jaar later. Op 18 december 1804 voerde het Staatsbewind de spelling-Siegenbeek officieel in. De beschaafde Hollandse uitspraak moest tot uiting komen in de spelling volgens Siegenbeek. Maar populair werd zijn spelling niet. Met name dichter Willem Bilderdijk uitte veel kritiek op zijn spelling.

Spelling-De Vries en Te Winkel

Zodoende werd er in 1851 op het Taal- en Letterkundig congres in Brussel besloten tot het samenstellen van het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Het moest een woordenboek worden waarin de Nederlandse woordenschat van de eeuwen daarvoor werd beschreven. Dit was makkelijker gezegd dan gedaan. Op dat moment deden drie verschillende soorten spelling de ronde: de Spelling-Siegenbeek, een spelling gebruikt door Bilderdijk en een variant die in België gebruikt werd. Zodoende werd besloten dat de taalgeleerde Matthias de Vries en L.A. te Winkel een speciale spelling op gingen stellen voor het woordenboek. Deze spelling van De Vies en Te Winkel moest de elementen van de drie op dat moment gangbare spellingsystemen verenigen. De eerste resultaten werden in 1863 gepubliceerd in De grondbeginselen der Nederlandse spelling. Ontwerp der spelling voor het aanstaande Nederlandsch Woordenboek.

Groene Boekje en nieuwe spelling

Op 21 november 1863 werd de spelling per Koninklijk Besluit in België ingevoerd voor onderwijs en overheid. Daarnaast verscheen in 1866 van de hand van De Vries en Te Winkel de eerste druk van het Groene Boekje voor de gewone taalgebruiker: de Woordenlijst voor de spelling van de Nederlandse taal. In Nederland werd de spelling-Siegerbeek echter pas in 1870 afgeschaft. De overheid ondernam niet meteen stappen om de spelling-De Vries en Te Winkel te gaan gebruiken. Pas vanaf 1 januari 1883 ging de overheid de spelling in haar stukken gebruiken. Daarmee was deze schrijfwijze ook in Nederland een feit. De spelling –De Vries en Te Winkel was aanvankelijk slechts bedoeld voor gebruik in het woordenboek, maar werd in de loop van de negentiende eeuw ook ingevoerd als de gangbare spelling die tot op de dag van vandaag in gewijzigde vorm in Nederland en Vlaanderen in gebruik is.

Johan Hendrik van Dale

Ook voor de Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal werd de Spelling-De Vries en Te Winkel gebruikt. De schrijver was Johan Hendrik van Dale. Hij werd geboren op 15 februari 1828 in Sluis. Zijn ouders kwamen oorspronkelijk uit Oost-Vlaamse plaatsje Eeklo, maar omdat er een pokkenepidemie was uitgebroken vertrok het gezin Van Dale met de baby op komst, naar Sluis. Toen Van Dale zestien jaar was behaalde hij zijn eerste onderwijsbevoegdheid. Tien jaar later, in 1854, werd hij hoofdonderwijzer op een openbare basisschool in Sluis. Tevens werkte hij in die tijd als stadsarchivaris en schreef hij boeken over taalzuiverheid, zinsontleding en spraakzuiverheid.

Woordenboek herzien

Tussen 1843 en 1846 was het Nederlands-Franse deel van het Nieuw Fransch-Nederlandsch en Nerderduitsch-Fransch Woordenboek van S.J.M. Moock uitgegeven. Toen Van Dale in 1867 het verzoek kreeg om de eerste druk van het Nieuw woordenboek der Nederlandse taal uit 1864 geschreven door Izaäk Marcus Calish en N.S. Calish te herzien, accepteerde hij dit en schreef een nieuw woordenboek in vier jaar tijd. Hij was zelf namelijk ontstemd geweest over de vage, te algemene of onduidelijke informatie die hij in bestaande woordenboeken had aangetroffen. Hij stelde hoge eisen aan de exacte omschrijving van de begrippen. Hij schreef hierover in een voorbericht bij de druk van 1872: “Het schrijven van een Woordenboek is een ondankbaar en verdrietig werk. Is er veel dat men heeft opgenomen of verbeterd, er is nog veel meer dat men vergeten heeft, dat de aandacht ontsnapt is en alzoo onverbeterd is gebleven.”

Dikke Van Dale

Van Dale gebruikte het woordenboek van Moock als uitgangspunt en paste de spelling toe van De Vries en Te Winkel. Van Dale overleed in 1872 echter aan de pokken, waardoor de uitgave werd voltooid door zijn leerling Jan Manhave. De naam Dikke Van Dale kreeg het boek, omdat het naast de bijbel een dik boek was dat op de boekenplank in veel huizen stond. De eerste twee drukken hadden een omvang van 1400 pagina’s en de derde druk uit 1884 bevatte 1756 pagina’s. In 2005 werd de laatste druk van de Van Dale uitgegeven die zo’n 4500 bladzijden bevat.

Groot Dictee der Nederlandse Taal

Vanavond vindt wederom het Groot Dictee der Nederlandse Taal plaats, dat bestaat sinds 1990, in het gebouw van de Eerste Kamer. Het dictee is deze keer geschreven door Arnon Grunberg. Als norm voor de juiste spelling gebruikt de jury de Woordenlijst Nederlandse Taal, het Groene Boekje, uit 2005. Voor woorden die niet in het Groene Boekje staan, geldt de spelling in het Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal, 14e herziende uitgave uit 2005. 

Meer weten

Meer lezen over: 

Landen: 

Personen: 

Tijdperken: 

En mis nooit meer de mooiste historische verhalen!

Neem nu een abonnement en krijg schitterende cadeau's!