Home » Node

‘Hoogmoed komt voor de val’; het vrouwtje van Stavoren

"Nou? Wat heb je voor me meegebracht, schipper?" klonk het weer. De kapitein schraapte zijn keel en schreeuwde het triomfantelijk uit. "Tarwe, Vrouwe! Goudgele tarwe, een heel schip vol." In 1285 werd de stad Stavoren lid van de Hanze, een samenwerkingsverband tussen handelaren uit diverse steden. Door deze nieuwe samenwerking bloeide de stad op, de haven vol met schepen uit heel Europa. Tegen het einde van de middeleeuwen kwam deze periode van welvaart bruusk ten einde.  Het vrouwtje van Stavoren is een Nederlandse sage die betrekking heeft op dit verval. De moraal van dit verhaal: ‘Hoogmoed komt voor de val’.

Vrouwtje van Stavoren wil het kostbaarste op aarde

De setting: een rijke vrouw, die meer schepen bezit dan alle kooplieden van Stavoren tezamen. Een kapitein, die voor haar het kostbaarste bezit op aarde moet ontdekken. De reis gaat langs Zweden, Duitsland, Rusland, Egypte, Turkije en China, maar nergens vind de kapitein wat hij zoekt. Dan komt hij in Danzig, waar hij in een pakhuis een handelaar ontmoet. Hij spreekt zijn zorgen uit tegen de man: "Ik zoek iets dat nauwelijks met goud te betalen is, iets dat beschouwd kan worden als het allerkostbaarste wat er maar op deze aarde te vinden is." De handelaar verdwijnt en komt terug met dikke tarwekorrels. "Hier, het kostbaarste goed van de hele aarde, iets waardevollers zul je nergens vinden."

Hoogmoed vrouwtje van Stavoren bestraft

De oude kaptein is enthousiast en neemt de tarwe mee terug naar huis. Het vrouwtje van Stavoren is woedend: hoe durft hij haar zo in de maling te nemen? Ze laat de tarwe aan stuurboord in de zee werpen, onder luidgejuich van de verzamelde menigte. Eén zwerver spreekt zich uit: “"Vrouwe van Stavoren! Van deze wandaad zult u spijt krijgen! Uw gruwelijke hoogmoed verwerpt het kostbaarste dat op deze aarde te vinden is: graan. Doe wat u wilt. Uw hoogmoed zal gestraft worden.” Het vrouwtje van Stavoren lacht hem uit en trekt vervolgens een ring van haar vinger. "Daar! Voor de eer van Stavoren doe ik afstand van een kostbaar bezit. En ik zweer u, armzalige bedelaar, dat ik eerder deze zelfde ring weer in handen krijg dan dat jouw ellendige voorspelling uitkomt." En zo geschiedde: het vrouwtje stuurt in een hebberige bui al haar schepen tegelijk op pad en vlak daarna vindt een dienstmeid de verloren ring in een gevangen vis. Kort daarop vergaat haar vloot in een zware storm, het vrouwtje van Stavoren moet voortaan als bedelaar door het leven. De tarwe die in zee is gestort vormt een eiland, waardoor de haven niet meer te bereiken is. Stavoren raakt in verval.

Verval Stavoren; opkomende handelssteden

Tegen het eind van de middeleeuwen, omstreeks 1400, was de grote bloei van Stavoren inderdaad voorbij. Hiervoor zijn een aantal oorzaken aan te wijzen. Antwerpen en later Amsterdam kwamen in deze periode op als grote handelscentra. Dankzij de opkomende lakenindustrie maakte de haven in de periode 1200-1350 een grote groei door. Door een aantal stormvloeden in de Schelde werd Antwerpen bovendien beter toegankelijk, wat grote gevolgen had voor de bekendheid van de haven. Met de val van Antwerpen, in 1585, raakte de haven in verval (de schelde werd afgesloten) en Amsterdam kwam op als nieuwe haven van Europa. Veel van de handelaren die in Antwerpen hun fortuin hadden gemaakt trokken naar het noorden en zorgden hierdoor dat de toen nog onbekende haven plotseling een stapelmarkt werd. Door de opkomst van nieuwe havens raakten de Hanzesteden een groot gedeelte van hun marktaandeel kwijt, zo ook Stavoren. De schepen op de Zuiderzee voeren Stavoren voorbij op weg naar Amsterdam.

Vrouwenzand verliest betekenis

Het vrouwenzand is een zandplaat in de buurt van Stavoren. De tarwe uit het verhaal zou op deze plek in zee zijn gegooid. Door de zandplaat konden schepen de haven steeds lastiger bereiken, waardoor de haven in verval raakte. De naam van het vrouwenzand doet sterk denken aan het vrouwtje van Stavoren, maar in werkelijkheid zijn de twee niet gerelateerd. De naam vrouwenzand verwijst naar ‘Us leaffrouwe’: onze lieve vrouw, Maria. Maria was de patrones van het klooster van Sint Odulfus. Door de stijgende zeespiegel kwam dit klooster in 1238 in de problemen en in 1415 stak enkel nog een oude kapel boven het water uit. De monniken verhuisden naar Hemelum en zo raakte de oorspronkelijke betekenis van de naam verloren. Dit alles natuurlijk in gunste van het romantische verhaal over het oude vrouwtje.

De stabiliteit van Stavoren

Stabiliteit is essentieel voor goede handel en ook hierin schoot Stavoren aan het begin van de 14de eeuw te kort. De stad wisselde regelmatig van bezetter, door oorlogen tussen de graven van Holland en de Friezen. Ook de Friezen zelf streden om Stavoren. De Schieringers en de Vetkopers waren twee facties die streden om de macht. De namen zijn waarschijnlijk afkomstig uit een geschil tussen cisterciënzers en norbertijnen. In 1414 was de stad door Schieringers bezet, maar het jaar daarop hadden de Vetkopers de haven alweer overgenomen. De stad zelf bleef bij deze schermutselingen niet gespaard. Honderden woningen gingen tijdens een belegering in 1420 in vlammen op. Door de oorlog verdween de handel, dit was nog een van de redenen waarom Stavoren haar machtspositie verloor. Toch is het soms aantrekkelijker om te denken dat Stavoren zonder haar hoogmoedige vrouwtje nog altijd een belangrijke haven was geweest. Het standbeeld van het vrouwtje van Stavoren staat bij de oude haven en kijkt uit over het IJsselmeer, wachtend op schepen die nooit zullen terugkeren.

<h3>Bronnen</h3>
stavoren.nl <a href="http://stavoren.nl/geschiedenis/" target="_blank">geschiedenis </a>

gemeentesudwestfryslan.nl <a href="http://www.gemeentesudwestfryslan.nl/inwoners/steden-en-dorpen_44417/ite... target="_blank">Stavoren </a>

beleven.org <a href="http://www.beleven.org/verhaal/het_vrouwtje_van_stavoren" target="_blank">Het vrouwtje van Stavoren</a>

nl.wikipedia.org <a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Het_Vrouwtje_van_Stavoren" target="_blank">Vrouwtje van Stavoren</a>

en.wikipedia.org <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Vetkopers_and_Schieringers" target="_blank">Vetkopers and Schieringers</a>
<h3>Afbeeldingen</h3>
commons.wikimedia <a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1208_Stavoren_04.JPG" target="_blank">Standbeeld Stavoren</a>

Partners: 

Landen: 

Tijdperken: 

Ga mee op ontdekkingstocht naar archeologische vindplaatsen in binnen- en buitenland!

Lees Ons Amsterdam

Iedere maand meeslepende en prachtig geïllusteerde verhalen over de de geschiedenis van Amsterdam.

Bekijk het gehele programma van de Week van de Koloniale Geschiedenis met thema ‘Aan het Werk’.

Ontdek Geschiedenis Magazine!

Meteen op de hoogte van de nieuwste historische verhalen!