Geschiedenis van de dienstplicht

Geschiedenis van de dienstplicht

In Nederland geldt nog altijd dienstplicht. Vanaf 2020 ook voor vrouwen. Maar toch hoeft niemand verplicht het leger in. Hoe is dit mogelijk?

De broer van Napoleon Bonaparte, Lodewijk Napoleon, was begin negentiende eeuw koning van Nederland. Onder zijn bewind werd in 1810 de militaire dienstplicht in Nederland ingevoerd. Iedere man van twintig jaar of ouder moest zich beschikbaar stellen. Door middel van loting werd bepaald wie er in dienst moest treden in het Franse leger. Tot 1898 kon de welgestelde dienstplichtige een vervanger inhuren om zijn dienstplicht voor hem te volbrengen. Vanaf dat moment gold de persoonlijke dienstplicht, waarbij dit niet meer mogelijk was. In 1938 werd het inloten van de dienstplichtigen afgeschaft.

Voor politieke leiders als de Nederlandse koning Willem I, werd de invoering van de dienstplicht gezien als een belangrijk middel in het proces van natievorming. Omdat Nederlanders uit alle streken van het land gedwongen werden om samen te werken, ontstond een gevoel van nationaal kameraadschap. Ook kreeg de ontwikkeling van gestandaardiseerd Nederlands een grote impuls, aangezien dienstplichtigen met verschillende dialecten met elkaar moesten communiceren. Op deze wijze droeg de dienstplicht bij aan het ontstaan van een Nederlandse natiestaat.

Wereldoorlogen

De Eerste Wereldoorlog, waar Nederland overigens niet aan meedeed, is mede door de dienstplicht uitgelopen op een totale vernietigingsoorlog. Beide strijdende kampen, de Centralen en de Entente, konden door de dienstplicht putten uit enorm veel soldaten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleek de dienstplicht wederom een noodzaak. Door het grote aantal gesneuvelden moest er simpelweg wel geput worden uit de dienstplichtige bevolking.


Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!


De Prinses Irene Brigade

Ook Nederland had tijdens de Tweede Wereldoorlog dienstplichtigen in het leger. Een bekend voorbeeld is de Prinses Irene Brigade. De brigade werd onder leiding van de Nederlandse regering in ballingschap in Londen opgericht. Deze brigade bestond uit Nederlandse troepen die in mei 1940 het land konden ontvluchten. Daarnaast bestond de brigade uit vrijwilligers en Nederlanders in het buitenland die bij de brigade hun dienstplicht vervulden. De Nederlandse soldaten waren onder andere betrokken bij de bevrijding van Frankrijk, België en Nederland.

Dienstweigering

De dienstplicht was niet populair in Nederland. Er werd van alles bedacht om afgekeurd te worden. Een bekend voorbeeld is de afkeuring op psychische gronden, de status S-5. Tijdens de keuring begonnen velen zich gestoord te gedragen, waardoor zij werden afgekeurd. Ook homoseksualiteit was tot 1974 een reden om niet in dienstplicht te mogen.

Voor eenieder die zich niet wilde of kon laten afkeuren, bestond de mogelijkheid tot principiële dienstweigering. Dit hield in dat burgers die in principe elke vorm van geweld afkeurden, niet hoefden de dienen in het leger. Deze mannen waren in staat een alternatieve dienstplicht in het algemeen belang te vervullen.

Degenen die vanwege andere redenen weigerden gehoor te geven aan de dienstplicht, kregen geen erkenning van de overheid. Voor deze totaalweigeraars had overheid een gevangenisstraf van ongeveer negentien maanden in petto. Dit was allerminst een leeg dreigement: zo was een van de drie gebouwen van het Drentse gevangeniskamp Veenhuizen na de Tweede Wereldoorlog speciaal gereserveerd voor dienstweigeraars, en zijn in het militaire strafkamp bij het Utrechtse Nieuwersluis weigerende Nederlanders door de staat gevangengezet.

Neergang dienstplicht

Aan het einde van de twintigste eeuw kwam de dienstplicht onder druk te staan. Door het einde van de Koude Oorlog was het directe gevaar voor een oorlog waarin Nederland verwikkeld zou raken afgenomen. Het Nederlandse leger werd vanaf dat moment vaker ingezet bij vredesmissies, die een stuk gevaarlijker waren voor de militairen. Verder ontstond er kritiek dat de dienstplichtigen na een korte basisopleiding weinig meer te doen hadden. Dit werd voor zowel de dienstplichtige als voor de staat als tijdverspilling gezien.

Opschorting van de dienstplicht

Vanaf 1 mei 1997 werd de dienstplicht in Nederland officieel opgeschort. Het Nederlandse leger werd vanaf dat moment een beroepsleger. Dit houdt in dat burgers niet in militaire dienst hoeven zolang de veiligheidssituatie dat niet vereist.

In Nederland heerst de veronderstelling dat de militaire dienstplicht is afgeschaft. Dit is dus niet helemaal waar. Dienstplichtigen worden alleen niet opgeroepen. Dat de dienstplicht op papier nog altijd geldt, merken alle zeventienjarigen in 2020. Vanaf dat jaar krijgen namelijk niet alleen jongens een brief waarin hen wordt medegedeeld dat zij dienstplichtig zijn, maar ook zeventienjarige meisjes zijn vanaf 2020 formeel dienstplichtig.

Vrouwen en meisjes die in 2020 ouder dan zeventien jaar zijn, vallen nog wel buiten de boot. In het hypothetische (en onwaarschijnlijke) geval van een acute militaire dreiging, kunnen zij ook niet worden opgeroepen.

Militieregisters.nl

De geschiedenis van de dienstplicht is in de loop der jaren goed gedocumenteerd. De namen van bijna alle Nederlandse mannen die van 1814 tot en met 1941 hun dienstplicht hebben vervuld, zijn binnenkort op internet te raadplegen. Het Stadsarchief Amsterdam lanceerde in 2011 de website militieregisters.nl. Vooralsnog zijn er ongeveer 234.000 namen terug te vinden op de website militieregisters,nl. In de loop van volgend jaar moet dit aantal gegroeid zijn tot 2,4 miljoen. Uit privacyoverwegingen worden de persoonsgegevens niet eerder dan honderd jaar na de geboorte van de betreffende persoon openbaar gemaakt. De data wordt momenteel door honderdvijftig vrijwilligers die door het Stadsarchief Amsterdam geworven zijn online gezet.

Dienstplicht in andere landen

Natuurlijk kennen ook andere landen een vorm van dienstplicht. Hoe de geschiedenis van de dienstplicht in het buitenland eruit ziet, lees je hier

Afbeelding:

Dienstplichtigen in 1986. Fotocollectie Anefo via www.nationaalarchief.nl

Ook interessant: 

Rubrieken: 

Landen: 

Tijdperken: 

Lees Ons Amsterdam

Iedere maand meeslepende en prachtig geïllusteerde verhalen over de de geschiedenis van Amsterdam.

Ga mee op ontdekkingstocht naar archeologische vindplaatsen in binnen- en buitenland!

Meteen op de hoogte van de nieuwste historische verhalen!

Ontdek Geschiedenis Magazine!

Bekijk het gehele programma van de Week van de Koloniale Geschiedenis met thema ‘Aan het Werk’.