Slagveld bij Winschoten, ets van Frans Hogenberg

De slag bij Heiligerlee: begin van 80 jaar opstand

“…Maakt de Prins toebereidselen ten oorlog, en zijn broer Graaf Lodewijk komt met een leger in de Nederlanden; behaalt eene overwinning op de Spanjaarden, en brengt Alva in verlegenheid.”

De Slag bij Heiligerlee in 1568 was de eerste veldtocht van Willem van Oranje tegen de Hertog van Alva op Nederlands grondgebied. Het doel was om een volksopstand te ontketenen tegen het Spaanse gezag. Heiligerlee wordt in de geschiedenisboeken vaak gemarkeerd als het beginpunt van de Tachtigjarige Oorlog.

IJzeren Hertog

Sinds het begin van de hervorming in de Nederlanden in de zestiende eeuw waren veel Nederlandse edelen overgegaan van het katholicisme op het protestantse geloof. Bovendien begon het calvinisme zich ook snel te verspreiden onder het gewone volk. De streng katholieke koning van Spanje, Filips II had daar geen oren naar. Toen in 1566 in de Nederlanden de Beeldenstorm losbrak, stuurde Filips in 1567 de fanatieke Spaanse hertog van Alva, bijgenaamd de ‘IJzeren Hertog’, met een leger van 10.000 man naar de Nederlanden om af te rekenen met de opstandelingen.  Hij verwachte dat de protestantse opstand aan het begin van 1568 de kop in gedrukt zou zijn. Hij stelde de Raad van Beroerten in om alle opstandelingen, onder wie veel edelen, te berechten. De meeste veroordeelden kregen de doodstraf, waardoor de rechtbank al snel een bijnaam kreeg: de 'Bloedraad'.

Willem van Oranje en Alva

Een van de meest hooggeplaatste edelen die door de Raad van Beroerten werd veroordeeld was Willem van Oranje. Met de komst van Alva  kozen sommige edelen voor het hazenpad. Zij waren uitgeweken naar het buitenland. Zo ook Van Oranje, die als deelnemer aan het Smeekschrift der Edelen ondanks zijn katholicisme als rebel gezien kon worden. Vanuit zijn slot Dillenburg in Nassau schreef hij Alva een brief, waarin hij de hertog veinzend zijn diensten aanbood. Het mocht niet baten: zijn bezit in Nederland werd afgepakt en zijn zoon Filips Willem werd opgepakt en voor dertig jaar verbannen naar Spanje.

Inval vanuit het buitenland

Als hoogste edelman en ‘voorneempste gelidmaet der Nederlanden’ voelde Van Oranje zich verantwoordelijk voor het verzet tegen de gevreesde Alva. Vanuit zijn ballingschap in Nassau bereidde hij samen met zijn broers Lodewijk en Adolf van Nassau een inval voor. Gefinancierd door de watergeuzen, calvinistische groeperingen en voornamelijk zijn eigen familiekapitaal wierf hij een grote troepenmacht. Zijn plan: Lodewijk en Adolf zouden als afleidingsmanoeuvre de Nederlanden in het noorden binnenvallen, en hij zelf zou vervolgens met een groot leger een aanval doen op de hoofdstad Brussel. Zo geschiedde: op 23 mei 1568 raakten de troepen van Lodewijk en Adolf slaags met de Spaanse troepen bij het Groningse plaatsje Heiligerlee, nabij Winschoten.

De Slag bij Heiligerlee

De troepen van Lodewijk en Adolf behaalden een overwinning bij Heiligerlee op de troepen van de Spaansgezinde stadhouder Jean de Ligne. De Ligne had bevel van Alva gekregen te wachten met aanvallen totdat de versterking uit Gelderland was gearriveerd. Toch liet hij zich door een van zijn ondergeschikten overhalen tot wagen van een roekeloze aanval. Zijn stormloop viel in een hinderlaag van Adolfs Staatse troepen. De Staatse opstandelingen maakten gehakt van hun tegenstanders, velden duizenden Spanjaarden en behaalden een spraakmakende overwinning. Een zege, evenwel, met een randje. Aanvoerder Adolf sneuvelde in de strijd. Ook wisten de opstandelingen geen steden in handen te krijgen. Het uitblijven van strategisch voordeel zou de Staatse troepen duur te staan komen in de volgende veldsag bij Jemmingen in 1568. Aan de Spaanse kant liep het evenmin goed af voor de spaansgezinde edelen. Een getergde Alva liet, uit onvrede over de nederlaag bij Heiligerlee, 18 vooraanstaanden edelmannen onthoofden in Brussel.

Dit artikel is een bewerking van een eerder geplaatst artikel op IsGeschiedenis.

Bron:

  • A. van der Lem, De Opstand in de Nederlanden 1568 – 1648. De Tachtigjarige Oorlog in woord en beeld (Nijmegen 2014).

Afbeelding:

Slagveld bij Winschoten, ets van Frans Hogenberg uit de serie Historieprenten, circa 1568 – 1590. [Public Domain via Wikimedia Commons]

Meer weten

En mis nooit meer de mooiste historische verhalen!

Neem nu een abonnement en krijg schitterende cadeau's!

Neem nu een abonnement en krijg drie schitterende cadeau's!