Wanneer is Nederland nu écht ontstaan?

Nederland, de Lage Landen, Holland, het Koninkrijk der Nederlanden; het zijn allemaal verschillende benamingen voor ons thuisland. Naast al die manieren om de 41.543 km² te noemen, kan je het ontstaan van ons land ook op verschillende manieren bekijken. Van de Germanen tot de Tachtigjarige Oorlog en het Koninkrijk der Nederlanden: vanaf welk moment is er nu écht sprake van het Nederland dat we vandaag kennen? Om dat te begrijpen maken we een tocht door de geschiedenis van het gebied dat we nu als Nederland kennen. 

Het begin van een volk 

In het gebied dat we tegenwoordig Nederland noemen, leefden in de Romeinse tijd verschillende stammen, waaronder de Bataven, Friezen en Cananefaten. De Romeinen trokken in de eerste eeuw voor Christus de Lage Landen binnen en breidden hun macht geleidelijk uit. De Rijn vormde uiteindelijk de limes; de grens van het Romeinse Rijk. 

In het rivierengebied vestigden de Bataven zich in de Betuwe. Rond het begin van onze jaartelling ontstonden hier belangrijke nederzettingen. Een daarvan was Oppidum Batavorum (Vestingstad der Bataven), een Romeinse stad op de plek van het huidige Nijmegen. De stad groeide uit tot een belangrijk bestuurlijk en economisch centrum, maar ging tijdens de Bataafse Opstand van 69 na Christus in vlammen op. Later bouwden de Romeinen op een andere plek in Nijmegen een nieuwe stad: Ulpia Noviomagus. 

Germania Inferior, het gebied rond de Lage Landen, kreeg in 89 na Christus de status van Romeinse provincie. De aanwezigheid van die Romeinen liet het gebied snel ontwikkelen. Er werden steden uit de grond gestampt, veel meer handel gedreven en het gebied leerde de Romeinse cultuur kennen. Echter was niet iedereen blij met de Romeinse aanwezigheid, vanaf de derde eeuw nam de druk van Germaanse stammen op de limes toe. Het gebied werd onrustig; de stammen trokken uiteindelijk in 406 in grote groepen over de Rijn. De aanvallen waren genoeg voor de Romeinen om hun biezen te pakken en uit de streek te vertrekken. 

De bevolking verdween daarmee natuurlijk niet. De achtergebleven Romeinen en Germaanse nieuwkomers vormden samen de basis voor de bevolkingsgroepen en talen die zich in de daaropvolgende eeuwen verder ontwikkelden. Uit die ontwikkeling zou uiteindelijk ook het Oudnederlands voortkomen. 

Onze échte vader des vaderlands? 

Na het vertrek van de Romeinen kwamen de Lage Landen grotendeels onder Frankisch gezag te staan. Onder de Frankische koningen breidde het christendom zich steeds verder uit. Hoewel de kerstening verschillende bevolkingsgroepen dichter bij elkaar bracht, bleven de regionale verschillen groot. In de loop van de middeleeuwen ontstonden bovendien gebieden met eigen bestuurders en machtsstructuren met namen die we nu nog herkennen, zoals het graafschap Holland en de hertogdommen Gelre en Brabant. 

Een belangrijke verandering volgde met de opkomst van het Bourgondische huis. Filips de Stoute, hertog van Bourgondië, breidde zijn invloed in de Lage Landen uit door zijn huwelijk met Margaretha van Male. Na de dood van haar vader in 1384 vielen Vlaanderen en verschillende andere gebieden ook onder Bourgondische invloed. 

Zijn zoon Jan zonder Vrees en met name zijn kleinzoon Filips de Goede zetten deze gebiedsuitbreiding fanatiek voort. Door erfenissen, aankopen, huwelijken en politieke machtsstrijd slaagde Filips de Goede er tussen 1419 en 1443 in een groot deel van de Lage Landen onder zijn gezag te brengen. Zo kwamen onder meer Vlaanderen, Holland, Zeeland, Brabant en Luxemburg in Bourgondische handen. Zijn bijnaam ‘eenmaker van de Nederlanden’ is niet voor niets; Filips is dus misschien wel de eerste vader des vaderlands van Nederland. 

De Grote Hertog van het Westen wilde deze gebieden niet alleen samenvoegen, maar ook beter bestuurbaar maken. Daarom werkte hij aan een gezamenlijk bestuur en een nauwere samenwerking tussen de gewesten. Op 9 januari 1464 kwamen vertegenwoordigers van zijn verschillende gebieden voor het eerst bijeen in Brugge tijdens een vergadering die later bekend zou worden als de eerste bijeenkomst van de Staten-Generaal. Daarmee legde hij een belangrijke basis voor de politieke samenwerking in de Nederlanden. 

Zijn zoon Karel de Stoute zette de expansiedrift voort. Hij droomde van een machtig rijk tussen Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk en probeerde daarvoor onder meer gebieden in de Elzas en Lotharingen te veroveren. Zijn ambities brachten hem uiteindelijk in conflict met verschillende Europese machthebbers. In 1477 sneuvelde hij tijdens de Slag bij Nancy. 

Zijn dochter Maria van Bourgondië erfde de moeilijke taak om het rijk bijeen te houden. De Franse koning Lodewijk XI maakte gebruik van de onrust en probeerde Bourgondische gebieden in te nemen. Maria zocht daarom steun bij keizer Frederik III van het Heilige Roomse Rijk. Ze trouwde met zijn zoon Maximiliaan van Habsburg, waardoor de Nederlanden uiteindelijk in de invloedssfeer van het Habsburgse huis terechtkwamen. 

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Volg ons op Facebook!

De Opstand tegen Spanje 

De Habsburgse keizer, Karel V, lijfde ook Gelre en Friesland in bij de Habsburgse Nederlanden: de Zeventien Provinciën werden hiermee voor het eerst verenigd onder één vorst. Karel V was door een reeks toevalligheden ook erfgenaam geworden van het Spaanse Wereldrijk. Het zwaartepunt van het Habsburgse Rijk schoof steeds verder door naar Spanje; zijn zoon en opvolger Filips II zou voortaan vanuit Madrid gaan regeren. Filips II kreeg ook de titel Heer van de Nederlanden.  

De relatie tussen de Heer van de Nederlanden en het volk was echter niet goed. De afstandelijke houding van een heerser die helemaal in Madrid zat, zorgde letterlijk voor afstand. Deze spanningen werden ook nog eens verder op de spits gedreven door de godsdienskwestie. De reformatie had stevig voet aan de grond gekregen in de Nederlanden, een ontwikkeling die de katholieke Filips II totaal niet zinde. Hij stuurde zijn Inquisitie op het land af, die ongekend hard optrad tegen de ‘ketters’. Dit harde optreden, plus het decentrale bestuur, ingeperkte privileges voor de bevolking en het groeiende gevoel dat de Nederlanden als wingewest werden behandeld, zorgde ervoor dat de opstand losbarstte. 

In 1566 ontlaadde de woede zich in de Beeldenstorm, waarin opstandige menigten katholieke kerken en kloosters zuiverden van hun rijkdommen. Landvoogd de hertog van Alva werd naar de Nederlanden gestuurd om met harde hand orde op zaken te stellen, maar stuitte op gewapend verzet. Een voormalig vertrouweling van de Spaanse kroon trok met een huurlingenleger de grens over: Willem van Oranje. Ooit een trouwe dienaar van Karel V en Filips II, ontpopte hij zich vanuit zijn Duitse bezittingen tot de leider van de opstand. 

In 1579 sloten verschillende gewesten de Unie van Utrecht. Ze beloofden elkaar militair te steunen in de strijd tegen de Spaanse troepen. Twee jaar later, op 26 juli 1581, zetten de opstandige Staten-Generaal met het Plakkaat van Verlatinghe Filips II officieel af als landsheer. Voor velen geldt dit als hét moment dat Nederland echt is ontstaan en de Tachtigjarige Oorlog losbarstte. 

Na de moord op Willem van Oranje in 1584 probeerden de opstandige gewesten nog een geschikte vorst te vinden. Die zoektocht liep op niets uit. Daarom besloten ze in 1588 zonder landsheer verder te gaan. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was geboren. 

De welvarende Gouden Eeuw 

De val van Antwerpen in 1585 dreef een massale stroom protestantse kooplieden en intellectuelen naar het noorden, inclusief hun kapitaal en internationale netwerken. Amsterdam groeide daardoor uit tot het kloppende handelscentrum van Europa. In de Republiek was er tolerantie voor andere religies, en hoewel de politieke macht in de praktijk vaak door een selecte elite werd bestierd, werkte de unieke bestuurstructuur waarin steden en provincies meebeslisten opmerkelijk goed. 

De zeventiende eeuw bracht hierdoor enorme welvaart naar Nederland, en er ontwikkelde zich een cultuur waar we vandaag de dag vaak nog trots op zijn. De Republiek was een voorloper op het gebied van handel, scheepvaart, wetenschap en kunst. In 1648 kwam een einde aan de Tachtigjarige Oorlog met de vrede van Münster. Na de overwinning kwam de vraag of het bondgenootschap door moest gaan. In 1651 werd besloten dat het stand zou houden; zelfs na oorlogstijd bleef de Republiek bestaan. Het land bleef echter verwikkeld in internationale conflicten, vooral vanwege de strijd om handelsroutes en koloniale bezittingen. 

In 1672 kreeg de Republiek te maken met een enorme crisis. Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Münster en Keulen vielen het land binnen. Het zogeheten Rampjaar dreigde de Republiek ten val te brengen. Onder leiding van onder anderen stadhouder Willem III en admiraal Michiel de Ruyter wist het land zich uiteindelijk staande te houden. De Republiek verloor daarna geleidelijk haar positie als dominante Europese grootmacht. 

De Bataafse Republiek 

De ruim honderd jaar die volgden na het Rampjaar zouden getekend worden door afhankelijkheid van Groot-Brittannië. Nadat stadhouder Willem III in 1688 de Britse troon had bestegen, raakten de belangen van beide landen nauw met elkaar verbonden. In de loop der decennia verschoof veel van de economische macht van Amsterdam naar Londen. De Britse hegemonie begon steeds drukkender te worden, dus besloot Nederland om stiekem de Amerikanen te steunen in hun onafhankelijkheidsoorlog.  

Het gevolg was een pak slaag van de Britten in 1784, wat de Republiek voor een korte tijd in een burgeroorlog bracht. Patriotten wilden hervormingen en democratisering, terwijl de Orangisten een sterke monarch wilden hebben. Toen Pruisen met een groot leger Willem V in macht herstelde, vluchtten veel patriotten naar Frankrijk, waar ze de revolutie ondersteunden.  

In 1795 keerden de patriotten niet alleen, maar met het Franse leger samen terug. Willem V vluchtte naar Engeland en de oude Republiek maakte plaats voor de Bataafse Republiek. Deze nieuwe staat voerde belangrijke politieke hervormingen door. In 1798 kreeg Nederland zijn eerste grondwet, de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk. 

De zelfstandigheid van de Bataafse Republiek bleef echter beperkt. Napoleon kreeg steeds meer invloed op het Nederlandse bestuur. In 1806 maakte hij een einde aan de republiek en stelde hij zijn broer Lodewijk Napoleon aan als koning van het Koninkrijk Holland. Vier jaar later lijfde Napoleon het gebied rechtstreeks bij Frankrijk in. 

Het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden 

Toen Napoleon in 1813 zijn Waterloo kende, kwam er een einde aan de Franse overheersing. Hoewel de Oranjes afgeserveerd leken te zijn, werd Willem Frederik, de zoon van de voormalige stadhouder Willem V, uitgeroepen tot soeverein vorst. Twee jaar later, in 1815, kreeg hij de titel koning Willem I. 

Tijdens het Congres van Wenen besloten de Europese grootmachten om de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden samen te voegen. Het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden moest als bufferstaat dienen tegen een mogelijke nieuwe Franse expansie. Willem I werd de eerste koning van het verenigde land. 

De koning zette zich in voor economisch herstel en investeerde onder meer in infrastructuur, handel en industrie. Toch groeide in het zuiden de onvrede over zijn bestuur. Vooral zijn bemoeienis met het onderwijs en de kerk, zijn taalpolitiek en zijn autoritaire manier van regeren zorgden voor spanningen. Katholieken en liberalen vonden elkaar in hun verzet tegen de koning. 

In 1830 brak in Brussel de Belgische Revolutie uit. De zuidelijke provincies kwamen in opstand en maakten zich los van het koninkrijk. Hoewel Willem I de afscheiding aanvankelijk niet wilde accepteren, erkende Nederland de onafhankelijkheid van België uiteindelijk in 1839. 

Wanneer is Nederland ontstaan? 

De vraag wanneer Nederland precies is ontstaan, blijkt dus niet zo eenvoudig te beantwoorden. Wie de nadruk legt op de politieke samenwerking tussen de gewesten, kan uitkomen bij Filips de Goede en de eerste bijeenkomst van de Staten-Generaal in 1464. Wie vooral kijkt naar de onafhankelijkheid, komt uit bij het Plakkaat van Verlatinghe uit 1581 of de stichting van de Republiek in 1588. 

Ook 1798, het jaar waarin Nederland zijn eerste grondwet kreeg, is een belangrijk moment. En wie zoekt naar het begin van de huidige monarchie, komt vanzelf uit bij 1815. 

Nederland is dus niet op één dag ontstaan. Het land dat we tegenwoordig kennen, groeide gedurende eeuwen uit verschillende gebieden, bevolkingsgroepen en politieke verbanden. Misschien is dat wel het meest Nederlandse aan onze geschiedenis: complex, gelaagd en grenzeloos boeiend. 

Bronnen:

• National Geographic: Het ontstaan van Nederland: hoe macht, huwelijken en oorlog de Lage Landen samenbrachten
• Wikipedia: Tijdlijn van Nederland
• Canon van Nederland
• koninklijkhuis.nl: Het Koninklijk Huis

Afbeeldingen:

• Antonis Aloisius Emanuël van Bedaff (1787-1829), Public domain, via Wikimedia Commons
• De limes / Damianooss, CC0, via Wikimedia Commons
• De Bataven verslaan de Romeinen / Otto van Veen, Public domain, via Wikimedia Commons
• Onze vader des vaderlands? / After Rogier van der Weyden, Public domain, via Wikimedia Commons
• De Beeldenstorm / Frans Hogenberg, Public domain, via Wikimedia Commons
• Tachtigjarige Oorlog / DavidDijkgraaf, CC0, via Wikimedia Commons
• Koning Willem I / Joseph Paelinck, Public domain, via Wikimedia Commons